Σύνδεση

Σύνδεση

Ο στρατιωτικός αρχηγός του ΕΔΕΣ Ναπολέων Ζέρβας, περιστοιχισμένος από συναγωνιστές του

Ένα αφιέρωμα στην Εθνική Αντίσταση δεν θα μπορούσε να νοηθεί ολοκληρωμένο χωρίς μια αναφορά και στον έτερο στρατιωτικό πόλο της Εθνικής Αντίστασης, τον ΕΔΕΣ (Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος). Ο ΕΔΕΣ αποτέλεσε πόλο έλξης φιλελεύθερων, αστών δημοκρατών και αρκετών σοσιαλιστών. Σε γενικές γραμμές αντιπροσώπευε τον αστικό, φιλελεύθερο πολιτικό κόσμο.

Ο αμφιλεγόμενος απότακτος αξιωματικός

Ιδρυτής του ΕΔΕΣ υπήρξε μια αμφιλεγόμενη και πολύπλευρη προσωπικότητα, ο απόστρατος συνταγματάρχης Ναπολέων Ζέρβας (γεννημένος στην Άρτα το 1891). Ή μάλλον ο σωστότερος χαρακτηρισμός θα ήταν απότακτος, καθώς είχε εκδιωχθεί από τον Ελληνικό Στρατό λόγω της συμμετοχής του στο βενιζελικό κίνημα του 1935. Αυτή δεν ήταν η μοναδική συμμετοχή του σε στρατιωτικά κινήματα. Ως διοικητής του Α' Τάγματος Δημοκρατικής Φρουράς είχε πάρει μέρος στο επιτυχημένο πραξικόπημα της 22ης Αυγούστου 1926 του Γεωργίου Κονδύλη εναντίον του Πάγκαλου. Ωστόσο, διαφωνόντας με την απόφαση του Κονδύλη περί διάλυση των Δημοκρατικών Ταγμάτων, δεν δίστασε να συγκρουστεί μαζί του τον Σεπτέμβριο του ίδιου χρόνου. Εν τέλει, μετά από σκληρές μάχες στην Αθήνα, ηττήθηκε, συνελήφθη και καταδικάστηκε σε ισόβια κάθειρξη. Αμνηστεύθηκε από τον Ελευθέριο Βενιζέλο δύο χρόνια αργότερα τον Οκτώβριο του 1928 και του απονεμήθηκε ο βαθμός του αντισυνταγματάρχη εν αποστρατεία.

Τις παραμονές της γερμανικής εισβολής στην Ελλάδα φυλακίστηκε καθώς το μεταξικό καθεστώς τον θεωρούσε ως ''επικίνδυνο αγγλόφιλο''. Απελευθερώθηκε στις 27 Απριλίου, τη μέρα που εισήλθαν τα γερμανικά στρατεύματα στην Αθήνα. Ο Ζέρβας αντιλήφθηκε άμεσα ότι ο ανταρτοπόλεμος ήταν η πιο ενδεδειγμένη μορφή αντίστασης στους εισβολείς. Προτού καν επιτεθεί η Γερμανία στην Ελλάδα, ο Ζέρβας διέβλεπε την χρησιμότητα του ανταρτοπόλεμου και σχεδιάζε την οργάνωση ενός ευρύτατου αντιστασιακού κινήματος με την υποστήριξη των Άγγλων. Όμως η φυλάκισή του εμπόδισε τα σχέδιά του.

Μολαταύτα, ο Ζέρβας ήταν πεπεισμένος για την αναγκαιότητα του ανταρτοπόλεμου και ξεκίνησε επαφές με τον αστικό πολιτικό κόσμο. Ωστόσο, μόνο δύο στελέχη του Κόμματος των Φιλελευθέρων, ο ένας εκ των δύο αρχηγών του κόμματος, Στυλιανός Γονατάς, και ο πρώην υπουργός Κ. Ρέντης δέχτηκαν να τον συναντήσουν. Ο λόγος πίσω από την απροθυμία των υπολοίπων να συνομιλήσουν με τον Ζέρβα ήταν ότι τον ακολουθούσε η φήμη του γλεντζέ και του χαρτοπαίκτη , και ενός, εν γένει, παρορμητικού ατόμου.

Ο Ζέρβας δεν αποθαρρύνθηκε από την παγερή υποδοχή της προτάσεώς του από τον αστικό κόσμο στην Ελλάδα. Αποφάσισε να προβάλλει ως ηγέτη ενός εθνικού απελευθερωτικού κινήματος τον Νικόλαο Πλαστήρα, μία προσωπικότητα που ηλέκτριζε τον δημοκρατικό φιλελεύθερο κόσμο. Όμως ο Πλαστήρας διέμενε στο Παρίσι εδώ και πολλά χρόνια. Μετά από μια σειρά επαφών με στενούς φίλους του Πλαστήρα στην Αθήνα, αποφασίστηκε η ίδρυση μιας αντιστασιακής οργάνωσης, την ηγεσία της οποίας θα διαδιδόταν ότι είχε αναλάβει ο ίδιος ο Πλαστήρας. Ο παλαίμαχος ήρωας της Μικράς Ασίας θα ενημερώνοταν με την πρώτη ευκαιρία για τις εξελίξεις στην Αθήνα – όλοι ήταν απολύτως πεπεισμένοι ότι θα αποδεχόταν την ηγεσία, έστω και εξ' αποστάσεως. Ο συμβολισμός όμως θα ήταν ισχυρός και θα συσπείρωνε την πλειοψηφία του ελληνικού λαού γύρω από αυτή τη νεότευκτη αντιστασιακή οργάνωση.

Νικόλαος Πλαστήρας: ο ήρωας της Μικράς Ασίας και πόλος συσπείρωσης του αστικού φιλελεύθερου χώρου

Το καταστατικό του ΕΔΕΣ

Σε μια ιστορική συνάντηση στην οικία του Ζέρβα, στη λεωφόρο Κηφισίας 171, στις 9 Σεπτεμβρίου 1941, οι Ζέρβας, Σπαής και Σταματόπουλος καθόρισαν το καταστατικό της οργάνωσης, η οποία ονομάστηκε ΕΔΕΣ (Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος).

Τα κύρια σημεία του καταστατικού ήταν, μεταξύ άλλων, τα ακόλουθα:

1) Η εγκαθίδρυση δημοκρατικού πολιτεύματος στην Ελλάδα, σοσιαλιστικής μορφής, μετά τον πόλεμο.

2) Ένα δριμή κατηγορώ για τον ρόλο του Βασιλέως Γεωργίου Β΄στην εγκαθίδρυση της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου και υπόσχεση για τιμωρία των συμμετεχόντων στη δικτατορία.

3) Κάθαρση του κρατικού μηχανισμού, συμπεριλαμβανομένων των Ενόπλων Δυνάμεων, της Αστυνομίας και της Χωροφυλακής από στελέχη με μη εθνική, δημοκρατική και σοσιαλιστική συνείδηση.

4) Θέσπιση νόμων υπέρ της κοινωνικής ισότητας, θεραπεία των πληγών που προξένησε η πενταετής δικτατορία και η εκμετάλλευση του ελληνικού λαού από μια μικρή κεφαλαιοκρατική μειονότητα.

5) Υπόσχεση για τη διενέργεια εκλογών, όταν το επιτρέψουν οι συνθήκες.

6) Αποκατάσταση των κυριαρχικών δικαιωμάτων του ελληνικού λαού

7) Εμπέδωση μιας πραγματικής Λαϊκής Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας και υπόσχεση της διεξαγωγής του απελευθερωτικού αγώνα με δημοκρατικό τρόπο.

Από τα παραπάνω φαίνεται ότι το ιδεολογικό οικοδόμημα του ΕΔΕΣ ήταν μάλλον συγκεγχυμένο και νεφελώδες. Όροι, όπως ο ''σοσιαλισμός'' ή ''λαϊκή δημοκρατία'' δεν χρησιμοποιούνταν με τη μαρξιστική ή σοσιαλδημοκρατική έννοια του όρου, αλλά υποδήλωναν την άσκηση κοινωνικής πολιτικής και την αποκατάσταση των αδικιών που είχε προκαλέσει η μεταξική δικτατορία. Επίσης, η σύνθεση της τριάδας καταδείκνυε ότι ο ΕΔΕΣ είχε ρίζες στον αστικό πολιτικό κόσμο και όχι στις ευρύτερες μάζες, ένα στοιχείο που θα μείωνε στη συνέχεια τις πιθανότητες να αναλάβει ο ΕΔΕΣ την πρωτοκαθεδρία της Εθνικής Αντίστασης.

ΕΔΕΣ (15 Οκτωβρίου 1941)

 

Ο κομιστής νέων από τη Γαλλία

Λίγες μέρες αργότερα ο Ζέρβας συναντήθηκε με τον Κομνηνό Πυρομάγλου, έμπιστο του Πλαστήρα, γλωσσολόγος, δραστήριος και με αγωνιστικές περγαμηνές κατά τη διάρκεια της μεταξικής δικτατορίας. Ο Πυρομάγλου είχε μόλις επιστρέψει από το Παρίσι φέρνοντας μαζί του μια εξουσιοδότηση / επιστολή του Πλαστήρα. Το περιεχόμενο της επιστολής δυσαρέστησε τον Ζέρβα. Ο Πλαστήρας συνιστούσε μια ''πολιτική μετριασμού των δεινών του ελληνικού λαού'', φράση που άφηνε πολλά περιθώρια ερμηνειών ακόμη και συμπόρευση με την κατοχική κυβέρνηση Τσολάκογλου. Το αντίγραφο μιας δεύτερης επιστολής ήταν ακόμη πιο αποθαρρυντικό, καθώς σε αυτή ο Πλαστήρας αναφερόταν στη δυνατότητα μεσολάβησης της Γερμανίας για τον τερματισμό του ελληνοϊταλικού πολέμου – υπερασπιζόταν δηλαδή μια γραμμή συνθηκολόγησης και ηττοπάθειας παρόμοια με τον Γάλλο στρατάρχη Πεταίν.

Τα κίνητρα του Πλαστήρα πίσω απ΄αυτή τη θέση είναι δύσκολο να διερευνηθούν. Ίσως ο Έλληνας στρατιωτικός – σύμβολο της Μικρασιατικής Εκστρατείας και της Α' Ελληνικής Δημοκρατίας – είχε υποκύψει στη δυναμική της γερμανικής πολεμικής μηχανής. Ίσως προσπαθούσε να αποπλανήσει τις γερμανικές στρατιωτικές αρχές της κατεχόμενης Γαλλίας και του κράτους του Βισύ για τις προθέσεις του και να εξασφαλίσει την επιστροφή του στην Ελλάδα. Ίσως να μην ήταν αναπόσπαστη από το γενικότερο κλίμα ηττοπάθειας που κυριάρχησε στον αστικό πολιτικό κόσμο μετά την κατάρρευση του μετώπου. Όποια και αν ήταν η πραγματική άποψη του Πλαστήρα για τα πράγματα στην κατεχόμενη Ελλάδα του 1941, το βέβαιο ήταν ότι ο Πλαστήρας δεν έδειχνε διατεθιμένος να ηγηθεί του αντιστασιακού αγώνα.

Ωστόσο, ο Ζέρβας κατόρθωσε να πείσει τον Πυρομάγλου να ενταχθεί στον ΕΔΕΣ. Επιπλέον, ο Πυρομάγλου θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει την εξουσιοδότηση του Πλαστήρα για να στρατολογήσει μέλη στον ΕΔΕΣ, δείχνοντας μόνο το τμήμα της επιστολής που σύμφερε την οργάνωση. Αν συλλαμβάνονταν από τις κατοχικές δυνάμεις, θα έδειχναν και το υπόλοιπο μέρος της επιστολής που υποστήριζε τη συνθηκολόγηση με τις δυνάμεις του Άξονα.

Από αυτό το σημείο και έπειτα, η εξέλιξη του ΕΔΕΣ προχώρησε με γοργούς ρυθμούς. Πολλά μέλη, με δυναμισμό και πατριωτικό / δημοκρατικό φρόνημα εντάχθηκαν στην οργάνωση, μεταξύ των οποίων και ο αδελφός του Πλαστήρα, Γεώργιος. Στις 15 Οκτωβρίου 1941 έγινε η επίσημη ίδρυση του ΕΔΕΣ, όπου ο Κομνηνός Πυρομάγλου ανακυρήχθηκε πολιτικός αρχηγός και ο Ναπολέων Ζέρβας στρατιωτικός αρχηγός.

Η κατεστραμμένη γέφυρα του Γοργοπόταμου, μετά την από κοινού επιχείρηση σαμποτάζ ΕΛΑΣ, ΕΔΕΣ και Βρετανών κομάντος (25 Νοεμβρίου 1942)

Η δράση του ΕΔΕΣ στην Κατοχή και τα Δεκεμβριανά

Η στρατιωτική δράση του ΕΔΕΣ επικεντρώθηκε κυρίως στην Ήπειρο (τόπο καταγωγής του Ζέρβα) και στη Δυτική Στερεά Ελλάδα. Έδωσε αμέτρητες μάχες με τους Γερμανούς και Ιταλούς κατακτητές, καθώς και με τους Αλβανούς τσάμηδες στη περιοχή της Θεσπρωτίας. Το αποκορύφωμα της δράσης του υπήρξε η συμμετοχή του στην αντίναξη της γέφυρας του Γοργοπόταμου στις 25 Νοεμβρίου 1942, μαζί με τον ΕΛΑΣ και Βρετανούς σαμποτέρ. Στρατιωτικός αρχηγός της επιχείρησης αυτής ήταν ο Ζέρβας. Ανάμεσα στα στρατιωτικά επιτεύγματα του ΕΔΕΣ ξεχωρίζουν η απελευθέρωση της Ηγουμενίτσας και της Πάργας και άλλων πόλεων της Ηπείρου και της Αιτωλοακαρνανίας το καλοκαίρι και το φθινόπωρο του 1944. Επίσης η νίκη του επί της μεραρχίας Εντελβάις στο Βουλγαρέλι Αρτας (με τη συνδρομή και δυνάμεων του ΕΛΑΣ) στις 30 & 31 Οκτωβρίου 1943, η νίκη στη Δωδώνη στις 14 Σεπτεμβρίου 1944 και οι μάχες με τα αποχωρούντα γερμανικά στρατεύματα τον Οκτώβριο του 1944.

Ωστόσο, ο ΕΔΕΣ είχε κατηγορηθεί σφοδρά από το ΕΑΜ ότι συνεργαζόταν με τις δυνάμεις κατοχής. Έχει υποστηριχθεί από Γερμανούς πρώην αξιωματικούς της Κατοχής ότι είχε προταθεί στον ΕΔΕΣ να παραμείνουν ουδέτερες και οι δύο πλευρές και να αντιμετωπίσουν την εξάπλωση του ΕΛΑΣ. Μάλιστα, κατά αυτές τις πηγές, οι Γερμανοί παρέδωσαν μέρος του οπλισμού τους στον ΕΔΕΣ κατά την αποχώρησή τους. Οι θέσεις αυτές έχουν διχάσει τους ιστοριογράφους. Κάποιοι απ' αυτούς (π.χ. Φλάισερ, Μαθιόπουλος) ενστερνίζονται, ενώ άλλοι (Σόλων Γρηγοριάδης, Κ. Ιωάννου) τις απορρίπτουν ως αναξιόπιστες. Ίσως η αλήθεια να είναι κάπου στη μέση: ο Ζέρβας αναγκάστηκε να κηρύξει ανακωχή με τους Γερμανούς στα τέλη του 1943 για να αντιμετωπίσει την επίθεση του ΕΛΑΣ. Όποια και αν είναι η αλήθεια πίσω απ΄ αυτά τα γεγονότα, αυτό που καθίσταται σαφές είναι ότι υπήρχε ένας έντονος ανταγωνισμός μεταξύ των δύο κυριότερων αντιστασιακών δυνάμεων στον ελλαδικό χώρο, με στόχο την απόλυτη κυριαρχία στο μεταπολεμικό τοπίο.

Μετά την απελευθέρωση, τον Οκτώβριο του 1944, ο ΕΔΕΣ και ο Ζέρβας τάχθηκαν στο πλευρό της κυβέρνησης Παπανδρέου και του αστικού πολιτικού κόσμου. Στα Δεκεμβριανά (1944) πολέμησε με τις κυβερνητικές δυνάμεις αλλά η σφοδρή επίθεση του ΕΛΑΣ ανάγκασε τους ΕΔΕΣίτες να εγκαταλείψουν την Ήπειρο και να περάσουν με τη βοήθεια αγγλικών πολεμικών πλοίων στην Κέρκυρα. Στις 15 Φεβρουαρίου 1945, με απόφαση του Ζέρβα, ο ΕΔΕΣ διαλύθηκε και έτσι τερματίστηκε μια πολυκύμαντη πορεία.

Αναμφισβήτητα, ο ΕΔΕΣ έπαιξε έναν σημαντικότατο ρόλο στην υπόθεση της Εθνικής Αντίστασης. Σημείωσε αρκετές επιτυχίες και έδωσε ανάσες στον δοκιμαζόμενο λαό της Ηπείρου και της Δυτικής Ελλάδας. Ωστόσο, το μεγαλύτερο μειονέκτημά του σε σχέση με τον ΕΑΜ-ΕΛΑΣ είναι ότι δεν κατόρθωσε να προσδώσει μια μαζικότητα στο κίνημά του, δεν συσπείρωσε τις ευρύτερες λαϊκές μάζες διότι ο Ζέρβας και η ηγετική ομάδα του ΕΔΕΣ περιόρισαν τις επαφές και συμμαχίες τους και το περιεχόμενο της ιδεολογικής πλατφόρμας τους στα πλαίσια του αστικού φιλελεύθερου πολιτικού κόσμου.

Όμως η κατοχή της χώρας από τους Γερμανούς, Ιταλούς και Βούλγαρους κατακτητές είχε ριζοσπαστικοποιήσει τη συντριπτική πλειοψηφία του ελληνικού λαού, που αγωνιζόταν για την αποτίναξη του ζυγού και την εγκαθίδρυση μιας γνήσιας, μαζικής δημοκρατίας μετά την απελευθέρωση. Αυτή τη μαζική επιθυμία για αλλαγή δεν την συνέλαβε ο Ζέρβας, αλλά το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, που διαμόρφωσε μια ευρεία στρατηγική, ανέπτυξε ένα φιλόδοξο και μαζικό πολιτικό σχέδιο και έδειξε προσαρμοστικότητα και διάθεση για ευρύτερους πολιτικούς συμβιβασμούς με στόχο την ανάδειξή του σε μαζικό κίνημα. Κατά συνέπεια, ο ΕΛΑΣ παραμέρισε μερικώς τον ΕΔΕΣ και την ΕΚΚΑ του συνταγματάρχη Δημήτριου Ψαρρού και ανέλαβε την πρωτοκαθεδρία του αντιστασιακού αγώνα. Ο ανταγωνισμός μεταξύ των εθνικών αντιστασιακών οργανώσεων κατά τη διάρκεια της Κατοχής υπήρξε μόνο το πρελούδιο των συγκρούσεων που ξέσπασαν λίγο μετά την απελευθέρωση και είχαν ως κατάληξη τον αιματηρό εμφύλιο πόλεμο.

Ο στρατηγός Ναπολέων Ζέρβας σε χαρακτηριστική πόζα

Βιβλιογραφία:

1) Σέφης Αναστασάκος, Ο Πλαστήρας και η εποχή του, τόμος Γ', Εκδόσεις Επικαιρότητα, Αθήνα 2007,
2) Σόλων Νεοκ. Γρηγοριάδης, Ιστορία της Σύγχρονης Ελλάδας (1941-1974), Ειδική Έκδοση για την Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία, Αθήνα 2011.
3) Στρατηγού Ναπολέοντος Ζέρβα "Απομνημονεύματα", Εκδόσεις Μέτρον, Αθήνα 2000
4) Χάγκεν Φλάισερ, Στέμμα και Σβάστικα. Η Ελλάδα της Κατοχής και της Αντίστασης, 1941-1944, τομ. Α & Β Εκδόσεις Παπαζήσης, Αθήνα 1989 & 1995

 


Ο/Η συγγραφέας Γιάννης Χρονόπουλος έχει γράψει επίσης το βιβλίο:
Τα Cookies μας επιτρέπουν να σας προσφέρουμε μια καλύτερη και ασφαλέστερη εμπειρία κατά τη χρήση του δικτυακού μας τόπου. Συνεχίζοντας την περιήγηση στο Historical Quest αποδέχεστε τη χρήση Cookies. Για περισσότερες πληροφορίες παρακαλούμε διαβάστε τους Όρους Χρήσης & Απορρήτου.