της Αθανασίας Γεωργοπούλου
Στις 26.09.2011, μία ημέρα πριν από τη συμπλήρωση 70 χρόνων από την ίδρυση του ΕΑΜ, η ΕΡΤ με δελτίο τύπου ανακοίνωσε την ψηφιοποίηση και παρουσίαση, μέσω της ιστοσελίδας του ψηφιακού αρχείου της (www.ert-archives.gr), του επεισοδίου της σειράς ντοκιμαντέρ «Το Χρονικό της Εθνικής Αντίστασης», παραγωγής 1987, με τίτλο «Αρχίζει η οργανωμένη αντίσταση».
Στο επεισόδιο αυτό επιχειρείται μια σκιαγράφηση των κυριότερων αντιστασιακών οργανώσεων που έδρασαν στις τρεις ζώνες κατοχής του ελλαδικού χώρου (γερμανική, ιταλική, βουλγαρική) κατά την περίοδο 1941-42. Εκτός φυσικά από το «Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο» (ΕΑΜ) και τον «Εθνικό Δημοκρατικό Ελληνικό Σύνδεσμο» (ΕΔΕΣ) παρακολουθούμε συνεντεύξεις ιδρυτικών και απλών μελών διαφόρων τοπικών αντιστασιακών οργανώσεων ανά την Ελλάδα, από τη Χίο, την Κρήτη, τη Μάνη και την Καλαμάτα ως την Πτολεμαΐδα, την Άρτα, τα Γρεβενά και τη βουλγαροκρατούμενη Δράμα. Η ιστορία ξετυλίγεται μέσα από τις διηγήσεις των πρωταγωνιστών που μιλούν για τις εμπειρίες τους, αλλά και πλούσιο φωτογραφικό και κινηματογραφικό υλικό.
Αυτό όμως που δεν αναφέρεται στο δελτίο τύπου, είναι ότι το ανωτέρω επεισόδιο είναι μόλις το πέμπτο της εξαιρετικής σειράς ντοκιμαντέρ «Το Χρονικό της Εθνικής Αντίστασης», η οποία αποτελείται από άλλα δεκαεπτά επεισόδια. Η σειρά αυτή είναι παραγωγής 1987, από την ΕΤ1. Το σενάριο υπογράφουν οι Πέτρος Ανταίος και Αντώνης Βογιαζός, ενώ ο τελευταίος μαζί με το Σωτήρη Αναστασιάδη έχουν κάνει τη σκηνοθεσία. Αξίζει οπωσδήποτε να αναφερθεί η παρουσία του καθηγητή Νίκου Σβορώνου στη θέση του Ιστορικού Συμβούλου.
Οι θεματικές- τίτλοι των δεκαεπτά επεισοδίων έχουν ως εξής:
Επ.1: Η γερμανική εισβολή
Επ.2: Η μάχη της Κρήτης
Επ.3: Αρχίζει η οργανωμένη αντίσταση
Επ.4: Ο μεγάλος λιμός
Επ.5: Αγώνες στις πόλεις
Επ.6: Αρχίζει ο ένοπλος αγώνας
Επ.7: Φουντώνουν οι αγώνες στις πόλεις 1943
Επ.8: Το αντάρτικο κίνημα στο α' εξάμηνο του 1943
Επ.9: Η συνθηκολόγηση της Ιταλίας και οι συνέπειές της για την Ελλάδα
Επ.10: Εσωτερικές διαμάχες, κάμψη και αναζωπύρωση του αντάρτικου
Επ.11: Ο μυστικός πόλεμος
Επ.12: Η νεολαία της αντίστασης
Επ.13: Η γυναίκα της αντίστασης
Επ.14: Η οργανωμένη τρομοκρατία των κατακτητών
Επ.15: Η ελεύθερη Ελλάδα
Επ.16: Η τέχνη της αντίστασης- Ο αντιστασιακός τύπος
Επ.17: Ο ένοπλος αγώνας το καλοκαίρι του 1944
Επ.18: Απελευθέρωση
Όπως ίσως προκύπτει και από την ανάγνωση των τίτλων των επεισοδίων, πρόκειται για μία εμπεριστατωμένη και εις βάθος έρευνα της περιόδου 1940-1944 που δεν αφήνει τίποτα απ' έξω. Η χρονολογική καταγραφή των γεγονότων που λαμβάνουν χώρα στην Ελλάδα, συμπληρώνεται διαρκώς από τη μεγαλύτερη εικόνα της πορείας των πολεμικών επιχειρήσεων στα πεδία των μαχών. Η εικόνα της εθνικής αντίστασης σχηματίζεται σιγά σιγά μπροστά στα μάτια του θεατή, από τις πρώτες αυθόρμητες αντιστασιακές ενέργειες του 1941, από τις πρώτες προσπάθειες σχηματισμού του ΕΑΜ και του ΕΔΕΣ ως την μαζικοποίηση των οργανώσεων και τις ένοπλες δράσεις τους. Φωτίζεται ακόμη ο ρόλος των νέων της εποχής και των οργανώσεών τους ΠΕΑΝ και ΕΠΟΝ, όπως και ο ρόλος του γυναικείου πληθυσμού στις αντιστασιακές δράσεις (Επ.12,13).
Πράγματι, ύστερα από την παρακολούθηση ολόκληρης της σειράς, όποιος δεν ήταν βαθύς γνώστης της περιόδου, αποκτά πλήρη εικόνα και άποψη για τα γεγονότα, ενώ όποιος είχε ήδη εντρυφήσει σ' αυτή την ιστορική περίοδο, συμπληρώνει και ενισχύει με εικόνες και διηγήσεις τις γνώσεις του. Αξίζει να σημειωθεί ότι οι δημιουργοί παρέμειναν πιστοί στην ιστορική αλήθεια και προχώρησαν σε μια καταγραφή των γεγονότων χωρίς μεροληψία ή υστεροβουλία. Ιδιαίτερα θετική εντύπωση προκαλεί επίσης το γεγονός ότι οι αφηγήσεις προέρχονται από ολόκληρη την Ελλάδα, δείχνοντας ακριβώς τη διάχυση της Αντίστασης σε όλο τον ελλαδικό χώρο και αναδεικνύοντας λιγότερο δημοφιλείς πτυχές της ιστορίας.
Αυτό που δίνει εξαιρετικό ενδιαφέρον και ζωντάνια στην αφήγηση είναι η παρουσία των ίδιων των πρωταγωνιστών των ιστορικών γεγονότων. Υπερήλικοι άνδρες και γυναίκες περιγράφουν γλαφυρά στιγμές από τη ζωή τους που είναι ταυτόχρονα σελίδες της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Οι εκφράσεις στα πρόσωπά τους και ο τόνος της φωνής τους, μας αποκαλύπτουν περίπου τόσα όσα και τα λόγια τους. Άλλοτε τα μάτια λάμπουν, κορδώνεται το στήθος και η φωνή δυναμώνει, όταν διηγούνται μια σπουδαία πράξη αντίστασης, και άλλοτε σκοτεινιάζουν, χαμηλώνουν το βλέμμα και η φωνή βγάζει πίκρα, όταν θυμούνται τις απώλειες των αγαπημένων, των συγγενών, των φίλων, των συναγωνιστών.
Οι περισσότερες συνεντεύξεις έχουν ληφθεί σε εσωτερικούς χώρους και κατά πάσα πιθανότητα στις οικείες των συνεντευξιαζόμενων, αν κρίνουμε από φωτογραφίες και προσωπικά αντικείμενα που υπάρχουν στο φόντο. Το γεγονός αυτό δημιουργεί στο θεατή, που βλέπει μπροστά του να ξαναζωντανεύουν οι μαρτυρικές στιγμές που διηγούνται οι πρωταγωνιστές, μία αίσθηση συνέχειας και ανακούφισης. Εκείνοι τα κατάφεραν, επιβίωσαν και τώρα μας τα διηγούνται καθισμένοι στο σαλόνι ή το γραφείο τους. Οι συνεντεύξεις αυτές πλαισιώνονται από σπάνιες ασπρόμαυρες κινηματογραφικές εικόνες από κάμερες της εποχής και πολύ πλούσιο φωτογραφικό υλικό. Οι εικόνες αυτές, κινούμενες ή στατικές, μας μεταφέρουν πότε στο πεδίο της μάχης και πότε στις κατεχόμενες πόλεις και χωριά. Δεν μπορεί κανείς παρά να εντυπωσιαστεί από τον πλούτο αυτού του υλικού και να επαινέσει την ομάδα για την πληρότητα της δουλείας της, η οποία είναι σίγουρο ότι υπήρξε επίπονη και χρονοβόρα.
Τελικά, είναι πραγματικά συναρπαστικό να ακούς την Ιστορία σε πρωτοπρόσωπη αφήγηση. Οι ημερομηνίες των βιβλίων αποκτούν πρόσωπο και φωνή, το ίδιο και οι τόποι. Και τελικά συντελείται μπροστά στα μάτια σου η ζεύξη θεωρίας και πράξης. Η ιστορία δεν είναι σελίδες με καταγραφές γεγονότων, διαδοχές κυβερνήσεων και αναλύσεις στρατηγικών. Η ιστορία είναι ζωή ήδη βιωμένη.