Της Μαρίας Μπασιαρούδη, Φιλολόγου

 

«Αυτή είναι μια πολύ σαγηνευτική γυναίκα»! Με τη φράση αυτή εννοούμε ότι η εν λόγω γυναίκα σαγηνεύει, γοητεύει με την ομορφιά της, την ιδιοσυγκρασία της, την προσωπικότητά της, προκαλώντας μια ακατανίκητη έλξη γι’ αυτήν, ώστε να «χάνεται» ο κόσμος που γνωρίζουμε, σαν να πιανόμαστε στα δίχτυα της αδυνατώντας πλέον να της ξεφύγουμε. Τα δίχτυα όμως με τη μεταφορική έννοια, ή μήπως με την κυριολεκτική;

Ετυμολογικά, η λέξη σαγήνη προέρχεται από το αρχαιοελληνικό ρήμα σάττω ή σάσσω που σημαίνει: α) φορτώνω, «σαμαρώνω», β) πληρώ τροφής και ποτού, χορταίνω, γ) ικανοποιώ. Η ρίζα είναι σαγ-, όπως φαίνεται από τις λέξεις σάγμα, σάγος, το σαμάρι για φόρτωση, σαγή το φορτίο των αποσκευών που ανήκαν στον οδοιπόρο, εξ ου και το νεοελληνικό σάκος. Ο Αισχύλος χρησιμοποιεί μεταφορικά την παθητική μετοχή στη φράση «πημάτων σεσαγμένος», δηλώνοντας τον φορτωμένο με παθήματα και δυστυχίες. Η κατάληξη -ήνη μαρτυρεί λέξη με προελληνική αφετηρία. Αρχικά η λέξη σαγήνη σήμαινε μεγάλο αλιευτικό δίχτυ. Συναντάται στα χρόνια του Ομήρου με χρηστική αξία για τους ψαράδες. Στόχος τους, ασφαλώς, ήταν να φορτωθεί το δίχτυ με πολλά ψάρια, να είναι πλήρες, να ικανοποιήσει τις προσδοκίες τους.

Το ρήμα σαγηνεύω, ως παράγωγο, αν και αρχικά σήμαινε «πιάνω ψάρια με δίχτυ», μεταφορικά σημαίνει παγιδεύω, συλλαμβάνω. Ο Ηρόδοτος αναφέρει «την δε Σάμον σαγηνεύσαντες οι Πέρσαι παρέδωσαν Συλοσώντι έρημον εούσαν ανδρών». Στην ελληνιστική όμως περίοδο σήμαινε γοητεύω, πλανώ, αποπλανώ. Ο Λουκιανός αναφέρει ότι οι σοφιστές σαγήνευαν τους νέους, γεγονός που υποδηλώνει αφενός την καταλυτική επιρροή που ασκούσαν στις ιδέες, τη νοοτροπία, την ψυχοσύνθεσή τους, αφετέρου τις κατηγορίες που δέχθηκαν για τη διαφθορά τους. Ο δε Ηλιόδωρος χρησιμοποιεί τη φράση «σαγηνευθείς υπ’ έρωτος». Στην Καινή Διαθήκη το ρήμα σημαίνει συλλαμβάνω κάποιον ζωντανό, όπως το ζωγρίω = αιχμαλωτίζω κάποιον χωρίς να τον σκοτώσω, σώζω.

Μέσα από τις ποικίλες, κατά καιρούς διαφορετικές ερμηνείες, διαπιστώνει κανείς ότι η σύγχρονη σημασία δεν απέχει πολύ απ’ αυτές. Ας αναλογιστούμε τι είδους έλεγχο ασκεί ένας σαγηνευτής φιδιών, ένας θηριοδαμαστής λιονταριών, ένας μάγος που εμφανίζει, εξαφανίζει, τεμαχίζει ή επανενώνει ανθρώπους, ένας καλλιτέχνης-ίνδαλμα, ένας πολιτικός, ως χαρισματικός ηγέτης! Τελικά, η σαγήνευση προσελκύει, γοητεύει συναρπάζει, καθοδηγεί αλλά και καθηλώνει, αποπλανά, ποδηγετεί, αγκιστρώνει. Όταν υπάρχουν δίχτυα, η ελευθερία κλυδωνίζεται, αμφισβητείται (εκτός εάν κάποιος νομίζει ότι προστατεύεται, σώζεται μέσα σ’ αυτά, κατανικώντας έτσι την ανασφάλειά του).

 

Βιβλιογραφία

1) Liddell & Scott: ΜΕΓΑ ΛΕΞΙΚΟΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΗΣ, Εκδόσεις Γ. Γεωργακά.

2) Γ. Μπαμπινιώτης: ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ. ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ, Κέντρο Λεξικολογίας.