Σύνδεση

Σύνδεση

Της Αντουανέτας Καλλέγια, Αρχαιολόγου

Ο ''πολεμιστής Β'', πιθανότατα ο Αμφιάραος (περί το 430 π.Χ.)

Το 2010 συμπληρώθηκαν 2.500 χρόνια από τη νίκη των Αθηναίων οπλιτών στον Μαραθώνα, η οποία ανέτρεψε το κλίμα που ήθελε τους Πέρσες αήττητους και ενίσχυσε δυναμικά το φρόνημα των Ελλήνων. Λίγο καιρό μετά τη νίκη τους, οι Αθηναίοι τίμησαν τους νεκρούς τους ανεγείροντας στο πεδίο της μάχης έναν τύμβο και στήνοντας μαρμάρινο τρόπαιο. Στην Ποικίλη Στοά, στην αθηναϊκή Αγορά, οι Πάναινος και Μίκων ζωγράφισαν ολόκληρη την εξέλιξη της μάχης. Στην Ολυμπία βρέθηκαν δύο χάλκινα κράνη που συνδέονται άμεσα – βάσει των επιγραφών τους – με τη μάχη: το ένα ήταν ανάθημα του Μιλτιάδη και το δεύτερο ένα γνήσιο περσικό λάφυρο. Στους Δελφούς, οι Αθηναίοι προσέφεραν τη δεκάτη από τα λάφυρα: εκτός από τα αναθήματα που τοποθετήθηκαν στον θησαυρό της πόλης τους, έστησαν και ένα σύνταγμα (εικαστικό σύνολο) λίγο μετά την είσοδο στο ιερό: τα 16 χάλκινα αγάλματά του απεικόνιζαν την Αθηνά, τον Απόλλωνα, τον Μιλτιάδη και επώνυμους ήρωες των αττικών φυλών· κατά τον Παυσανία, όλα ήταν έργα του Φειδία. Σύμφωνα με την άποψη του καθηγητή Βέρνερ Φουξ (Werner Fuchs), τα χάλκινα αγάλματα που ανελκύστηκαν από τη θάλασσα του Ριάτσε ανήκαν σε αυτό το σύνταγμα: συγκεκριμένα, ο «Πολεμιστής Α» απέδιδε τον επώνυμο ήρωα Φίλωνα και ο «Πολεμιστής Β» τον Μιλτιάδη ή τον ήρωα Φίλαιο.

Οι δύο "πολεμιστές'' του Ριάτσε

Η ανακάλυψη των αγαλμάτων

Η 16η Αυγούστου 1972 υπήρξε ημερομηνία ορόσημο για την περιοχή του Ριάτσε. Ο Στέφανο Μαριοτίνι, που παραθέριζε στην Καλαβρία, έκανε καταδύσεις όταν ξαφνικά – σε απόσταση περίπου 300 μέτρων από την ακτή και σε βάθος 8 μέτρων – είδε να προβάλλει από τον βυθό ένα χέρι. Η συνέχεια υπήρξε απίστευτη: μέσα από τη θάλασσα ξεπρόβαλαν δύο χάλκινα αγάλματα εκπληκτικής τελειότητας. Επειδή η παραμονή τους στο αλμυρό νερό και την άμμο είχε ως αποτέλεσμα τη διάβρωσή τους, τα αγάλματα παρέμειναν στα εργαστήρια επί αρκετά χρόνια, όπου καθαρίστηκαν από τις εξωτερικές επικαλύψεις και τον πηλό που είχε παραμείνει στο εσωτερικό τους και εγκυμονούσε περαιτέρω κινδύνους διάβρωσης. Στη συνέχεια, εκτέθηκαν στο τοπικό μουσείο του Ρέτζιο και αποτέλεσαν πόλο έλξης τεράστιου αριθμού επισκεπτών. Ωστόσο, μετά από δέκα χρόνια έκθεσής τους, παρουσιάστηκαν εκ νέου σημάδια φθοράς, οπότε αποσύρθηκαν και πάλι στα εργαστήρια για συντήρηση.

Η σημασία των αγαλμάτων για την ιστορία της γλυπτικής είναι κεφαλαιώδης, καθώς περιλαμβάνονται στα λιγοστά αυθεντικά χάλκινα έργα που έφθασαν άθικτα ως εμάς, αφού τα περισσότερα τα έλιωναν. Πρόκειται για αγάλματα ελαφρώς μεγαλύτερα του φυσικού μεγέθους (ύψους 2 μ.) και βάρους 250 κιλών, που απεικονίζουν δύο γυμνούς γενειοφόρους άνδρες: ο «Πολεμιστής Α» είναι νεώτερος και δυναμικός, ενώ ο «Πολεμιστής Β» πιο ώριμος και ήρεμος. Τα μάτια τους ήταν από ένθετη υαλόμαζα και ελεφαντοστό, τα δόντια τους από ασήμι, οι βλεφαρίδες, τα χείλη και οι θηλές τους από χαλκό. Από τη στάση των χεριών τους συμπεραίνουμε ότι κρατούσαν ασπίδα και δόρυ. Ο «Πολεμιστής Β» φορά κορινθιακό κράνος, ενδεχομένως διακοσμημένο με στεφάνι δάφνης. Βάσει της τεχνοτροπίας τους, χρονολογήθηκαν ο μεν «Α» μεταξύ του 460 και του 450 π.Χ., ο δε «Β» περί το 430 π.Χ., δηλαδή στο μεταβατικό στάδιο μεταξύ του αυστηρού ρυθμού και της ώριμης Κλασικής Εποχής.

 

Ο "πολεμιστής Α"

Οι διαφορετικές ερμηνείες

Ωστόσο, επικρατεί μια ασάφεια για τον δημιουργό τους, όπως και για το ποιες μορφές αποτυπώνονται σε αυτά. Ο Φουξ τα θεώρησε έργα του Φειδία και τα συνέδεσε με τον Μαραθώνα. Ο Αντονίνο ντα Βίτα (Antonino di Vita) υποστήριξε ότι ήταν έργα αττικών γλυπτών (ο «Α» ίσως του Μύρωνα) και τα ερμήνευσε ως οπλιτοδρόμους. Ο Πάολο Αρίας (Paolo Arias) υποστήριξε ότι ήταν έργα του Φειδία (ο «Α») και του εργαστηρίου του (ο «Β») και τα ερμήνευσε ως Αθηναίους ήρωες. Ο Ενρίκο Παρομπένι (Enrico Paribeni) απέδωσε τον «Α» σε Πελοποννήσιο γλύπτη και τον ερμήνευσε ως τον Αίαντα τον Λοκρό, ενώ θεώρησε τον «Β» έργο Αττικού γλύπτη και τον ερμήνευσε ως στρατηγό. Ο Γεώργιος Δοντάς χαρακτήρισε και τα δύο αγάλματα επώνυμους ήρωες και απέδωσε τον «Α» στον Μύρωνα και τον «Β» στον Αλκαμένη. Η Έβελυν Χάρρισον (Evelyn Harrison) υποστήριξε ότι δημιουργός τους ήταν ο Ονάτας και ότι ανήκαν στο ανάθημα που απεικόνιζε τους Αχαιούς ήρωες στην Ολυμπία: ο «Α» ήταν ο Αγαμέμνων και ο «Β» ο Αίας ο Τελαμώνιος. Ο Ρος Χόλλοουεη (R. Ross Holloway) τα απέδωσε σε έναν Σικελό γλύπτη και τα ερμήνευσε ως οικιστές σικελικών πόλεων. Ο Σάντρο Στούκι (Sandro Stucchi) υποστήριξε ότι απεικονίζουν τον πυγμάχο Εύθυμο από τους Επιζεφύριους Λοκρούς (ο «Α» ως νικητή και ο «Β» ως αφηρωισμένο νεκρό) και τα απέδωσε στον γλύπτη Πυθαγόρα. Αντίθετα, η Μπρούνιλντ Σισμόντο Ρίτζουεη (Brunilde Sismondo Ridgeway) θεώρησε τα αγάλματα ρωμαϊκά κλασικιστικής τεχνοτροπίας και τα ερμήνευσε ως πολεμιστές επών.

Οι επισκευές του 1995 έδωσαν νέα στοιχεία. Κατά τον Πάολο Μορένο (Paolo Moreno), ο «Α» ήταν έργο του Αγελάδα του νεώτερου, χυτεύθηκε στο Άργος και απέδιδε τον ήρωα Τυδέα· ο «Β» ήταν έργο του Αλκαμένη του πρεσβύτερου και απέδιδε τον ήρωα Αμφιάραο. Και τα δύο αγάλματα ανήκαν στο μνημείο των Επτά επί Θήβας που έστησαν οι Αργείοι στην Αγορά της πόλης τους. Κατά τον Ντανιέλε Καστρίτσιο (Daniele Castrizio), ο «Α» απέδιδε τον Πολυνείκη και ο «Β» τον Ετεοκλή, αμφότεροι δε ήταν έργα του Πυθαγόρα από το Ρήγιο, αν και γενικά πιστεύεται ότι οι «πολεμιστές» δεν κατασκευάστηκαν από τον ίδιο τεχνίτη. Αυτό που τελικά φαίνεται σίγουρο, είναι ότι είχαν στηθεί σε κάποιο μεγάλο αρχαίο ιερό, από το οποίο αφαιρέθηκαν μετά τη ρωμαϊκή κατάκτηση της Ελλάδας, για να μεταφερθούν στη Ρώμη. Το καράβι που τα μετέφερε πιθανότατα έπεσε σε τρικυμία και ναυάγησε στα ανοικτά της Καλαβρίας. Το περίεργο είναι ότι μέχρι στιγμής δεν έχουν βρεθεί ικανοποιητικά κατάλοιπα αυτού του ναυγίου.

Το κεφάλι του "πολεμιστή Β"

Ενδιαφέρον παρουσιάζει η ανακοίνωση του Τζιουζέπε Μπραγκό (Giuseppe Braghò) (Αύγουστος 2007), ότι «τα διάσημα χάλκινα αγάλματα του Ριάτσε ήταν πιθανώς τρία». Βασιζόμενος σε ανέκδοτες φωτογραφίες, κάνει λόγο για ένα τρίτο άγαλμα και αναφέρει την ηχητική μαρτυρία ενός άνδρα ο οποίος, το 1981, υποστήριζε ότι μεσολάβησε για την αγορά χάλκινων τμημάτων, που βρήκαν ψαράδες, από το Μουσείο Getty στην Καλιφόρνια. Ωστόσο, το ίδιο το μουσείο διέψευσε αυτή την πληροφορία.

 

Η σημερινή κατάσταση των αγαλμάτων

Τον Αύγουστο του 2010, με την ευκαιρία της συμπλήρωσης 150 χρόνων από την ενοποίηση των ιταλικών εδαφών, τα αγάλματα εκτέθηκαν και πάλι στο κοινό και θα είναι επισκέψιμα μέχρι τον Μάρτιο του 2011 στο Palazzo Campanella, στο Ρέτζιο της Καλαβρίας. Στη συνέχεια, θα υποβληθούν εκ νέου σε ηλεκτρομαγνητικούς και χημικούς ελέγχους, τα αποτελέσματα των οποίων αναμένεται να ρίξουν νεώτερο φως στα μέχρι στιγμής αναπάντητα ερωτήματα.

 


Τα Cookies μας επιτρέπουν να σας προσφέρουμε μια καλύτερη και ασφαλέστερη εμπειρία κατά τη χρήση του δικτυακού μας τόπου. Συνεχίζοντας την περιήγηση στο Historical Quest αποδέχεστε τη χρήση Cookies. Για περισσότερες πληροφορίες παρακαλούμε διαβάστε τους Όρους Χρήσης & Απορρήτου.