Σύνδεση

Σύνδεση

ΔΟΚΙΜΑΣΤΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ

Της Μαρίας Μπασιαρούδη, φιλολόγου


Καναπές και τηλεόραση - τα δύο απαραίτητα εξαρτήματα της σύγχρονης εποχής
 
Χαρακτηριστική είναι η έκφραση πως διανύουμε την εποχή «της κοινωνίας του καναπέ». Η ιδιοτυπία της έγκειται στο γεγονός ότι η πλειοψηφία των πολιτών δεν ενημερώνεται επί της ουσίας για τα τεκταινόμενα, δεν ενδιαφέρεται και δε δραστηριοποιείται στο δημόσιο βίο.
Σε μια εποχή θεοποίησης της υλοκρατίας και απενεχοποίησης του άκρατου ατομικισμού, ο πολίτης αισθάνεται ασφάλεια στα πλαίσια του ατομικού του χώρου. Η έλλειψη εμπιστοσύνης στις ατελέσφορες πολιτικές πρακτικές, η απογοήτευση από ένα καταρρέον οικονομικό σύστημα, η αγοραφοβία έναντι των κοινωνικών σχέσεων επικοινωνίας και ένας υπολανθάνων πολιτισμός μοντέρνας μαζικής κουλτούρας συνθέτουν σκηνογραφικά το τοπίο του «καναπέ», στον οποίο επαναπαύεται μακάρια ο σύγχρονος ιδιώτης-πολίτης.
Ο όρος ιδιώτης σήμερα χρησιμοποιείται για να δηλώσει τη διαφοροποίηση από οτιδήποτε δημόσιο, χωρίς να προσλαμβάνει κατ’ ανάγκη και μια ποιοτική χροιά. Ο ιδιώτης ανήρ, όμως, στην Αρχαία Ελλάδα εμπεριείχε και την έννοια της απαξίωσης, της ύβρεως, της υποτίμησης. Προέρχεται από τη λέξη ίδιος με πρόσθεση του παραγωγικού τέρματος -ώτης.
Ήταν αυτός που ιδιώτευε, που ζούσε κατ’ ιδίαν, ο μη αναμιγνυόμενος στα δημόσια πράγματα, ο μη έχων πολιτικήν αρχήν. Κατ’ επέκταση ο ιδιώτης ερχόταν σε αντίθεση με τους όρους:
1) βασιλεύς, σύμφωνα με τον Ηρόδοτο,
2) άρχων, σύμφωνα με τους Πλάτωνα, Θουκυδίδη και Λυσία,
3) δικαστής, κατά τον Αντιφώντα,
4) πολιτευόμενος, κατά τον Δημοσθένη,
5) ρήτωρ, κατά τον Υπερείδη,
6) στρατηγός, κατά τον Ξενοφώντα.
 
Ο Αθηναίος ιστορικός Θουκυδίδης
 
Ιδιώτης, επίσης, ήταν κι εκείνος που δεν είχε ως επάγγελμα κάποια επιστήμη ή τέχνη, όπως γιατρός, ποιητής, εξασκημένος στρατιώτης, τακτικός αθλητής, επιτήδειος εργάτης (δημιουργός). Ο ιδιωτικός άχλος λειτουργούσε κατ’ αντίθεση προς τους τεχνίτες, σύμφωνα με τον Πλούταρχο. Ο Θουκυδίδης στον Επιτάφιο επισημαίνει την υποχρεωτική συμμετοχή του πολίτη στα κοινά. «Μόνοι γάρ τον τε μηδέν των δε (πολιτικών) μετέχοντα, ούκ απράγμονα, αλλ’ αχρείον νομίζομεν». Η πρόκριση δηλαδή της ατομικής «ησυχίας» αντί των κοινών ανησυχιών ήταν αδιανόητη, ανεπίτρεπτη και επέσυρε το χαρακτηρισμό του άχρηστου. Ο δε Πλούταρχος αναφέρει ότι ο Σόλων είχε εκδώσει νόμο που έλεγε: «Άτιμον είναι τον εν στάσει μηδετέρας μερίδας γενόμενον». Δηλαδή έχανε τα πολιτικά του δικαιώματα όποιος έμενε ουδέτερος σε περίπτωση που θα ξεσπούσε εμφύλια διαμάχη στην πόλη. Στόχος του νομοθέτη ήταν κανένας πολίτης να μην έμενε αδιάφορος και ασυγκίνητος για τα δημόσια πράγματα, κοιτάζοντας μόνο πώς να εξασφαλίσει τα δικά του συμφέροντα, ούτε να καυχιόταν πως δεν πονούσε κι αυτός και δεν έπασχε με τα δεινά της πατρίδας του.
Ιδιώτης ήταν κι ο αγύμναστος, ο άπειρος, ο αδέξιος, ο αδαής, ο αδίδακτος, ο αμαθής, ο άξεστος, ερχόμενος έτσι ο όρος σε αντίθεση με το πεπαιδευμένος «Ιδιωτικός το σώμα έχειν» = «Άμελείν των σωματικών ασκήσεων», σύμφωνα με τον Ξενοφώντα στα Απομνημονεύματα. Εξάλλου η λέξη ιδιώτις-ιδος, το θηλυκό του ιδιώτης σήμαινε τη χυδαία, την ανάξια λόγου.
Κατά την ελληνιστική περίοδο, η ιδιωτεία, εκτός από τον ιδιωτικό βίο και τη μη κατοχή δημόσιου αξιώματος σήμαινε, επίσης και την έλλειψη αγωγής, ανατροφής, παιδείας. Μ’ αυτή την έννοια άρχισε να χρησιμοποιείται κατά τα μεσαιωνικά χρόνια ως μειωτική προσφώνηση, ή βρισιά. Με την ίδια σημασία, προφανώς, δηλαδή του ανόητου, του μωρού χρησιμοποιήθηκε ως σύγχρονος όρος από διάφορες γλώσσες. Idiocy = ιδιωτεία, ηλιθιότητα, κρετινισμός. Idiot = ηλίθιος, βλάκας, ανόητος. Στην Κλινική Ψυχολογία, μάλιστα, ο όρος χρησιμοποιείται για να χαρακτηρίσει αυτόν που πάσχει από ιδιωτεία, δηλαδή βαριάς μορφής νοητική υστέρηση.
Οι όροι πολίτης και ιδιώτης προέρχονται αποδεδειγμένα από τον πυρήνα της αρχαιοελληνικής σκέψης, απαράλλακτες μεν γραμματικά-εξωτερικά, μεταλλαγμένες όμως σημασιολογικά. Αν αναμοχλεύσουμε και τη λέξη πολίτης, θα διαπιστώσουμε ότι είναι προέκταση του όρου πόλις, η οποία από οργανωτικής – διοικητικής άποψης ταυτιζόταν με τη συμμετοχή των πολιτών στη διαχείριση των κοινών και τη λήψη των αποφάσεων.
Γι’ αυτό το λόγο υπήρχε άλλος όρος, το άστυ, προκειμένου να καθορίσει το γεωγραφικό συστατικό στοιχείο της πόλης-κράτους. Η πολιτική οργάνωση εξέφραζε το πολίτευμα της πόλης και ο πολίτης ήταν αναπόδραστα, ο ενεργός διαχειριστής της.
Αν επιχειρούσαμε μια νοητή εικονογράφηση της Αρχαίας Αθήνας, θα βλέπαμε στο χαμηλότερο επίπεδο την αγορά, λίγο πιο πάνω την Ηλιαία και την Εκκλησία του Δήμου, ενώ σε εξέχουσα θέση να δεσπόζει ο Παρθενώνας. Το οικονομικό, πολιτικό και πολιτιστικό στοιχείο της συγκεκριμένης κοινωνικής δομής αντανακλούσε και τη θέση του πολίτη, ο οποίος λειτουργούσε ως «εραστής πόλεως» μέσω της ενασχόλησης με την τέχνη, τη φιλοσοφία, την εσωτερική διάθεση για κοινωνική προσφορά. Εύλογα, πλέον, αντιλαμβανόμαστε την απαξίωση προς τον ιδιώτη, τη θεώρησή του ως μίασμα, παρία, επικίνδυνο, εχθρό και εν τέλει προδότη της πόλης του.
Διαδηλώσεις: ένας συχνός τρόπος μαζικής συμμετοχής στα κοινά


Αν συγκρίνουμε τις διαφορετικές κοινωνικές δομές παρελθόντος και παρόντος, θα διαπιστώσουμε πόσο αρμόζουν εντελεχώς στην εκάστοτε περιρρέουσα ατμόσφαιρα οι ιδιώτες του πριν και του τώρα. Μπορούμε επομένως, να αιτιολογήσουμε ως ένα βαθμό την αεργία του σύγχρονου Ι.Χ. πολίτη, ο οποίος θα ήθελε τον έλεγχο της πολιτικής εξουσίας, τη διαφάνεια, την αξιοκρατία. Θα ήθελε όμως! Δε διαπραγματεύεται, δεν επιδιώκει, δε διεκδικεί, δεν κινδυνεύει αγωνιζόμενος αλλά και δε διώκεται. Είναι αυτός που αυτοσυγχωρείται και αυτοαμνηστεύεται μέσα στην ψευδαίσθηση της φιλήσυχης πορείας της ζωής του. Είναι αυτός που θα αυτοπροδοθεί. Γιατί είναι idiot όποιος ενδιαφέρεται μόνο για το σπίτι του και τρέχει αλλόφρων να σωθεί, όταν αυτό πάρει φωτιά, ενώ οι φλόγες των διπλανών σπιτιών ερμηνεύονταν μόνο ως λάμψη. Ήταν οι φλόγες άλλων καιόμενων ιδιωτών!
Συνειρμικά, με αντίθετη σημασιολογική φόρτιση ανάμεσα στο σημαίνον και το σημαινόμενο των λέξεων, ίσως υπάρχει κι άλλη δρομολόγηση σκέψης, καθώς σύμφωνα με τον Ναζίμ Χικμέτ…
«Κι αν δεν καώ εγώ
κι αν δεν καείς εσύ
πώς θα γενούνε τα σκοτάδια ΛΑΜΨΗ»!
 
 
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
1) LIDDELL & SCOTT. «ΜΕΓΑ ΛΕΞΙΚΟΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΗΣ». ΕΚΔΟΣΕΙΣ Γ. ΓΕΩΡΓΑΚΑ.
2) Γ. ΜΠΑΜΠΙΝΙΩΤΗ. «ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ. ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ». ΕΚΔ. ΚΕΝΤΡΟ ΛΕΞΙΚΟΛΟΓΙΑΣ.
3) ΘΟΥΚΙΔΙΔΗ. «ΠΕΡΙΚΛΕΟΥΣ ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ» ΟΕΔΒ.
Σημ. Τα αρχαιοελληνικά κείμενα, λόγω προσωρινών αδυναμιών, είναι γραμμένα σε μονοτονικό σύστημα.

Σειρές Βιβλίων

Γιάννης Χρονόπουλος

Ναπολέων Βοναπάρτης - Α' Τόμος

Γιάννης Χρονόπουλος

Ναπολέων Βοναπάρτης - Β' Τόμος

Γιάννης Χρονόπουλος

Ναπολέων Βοναπάρτης - Γ' Τόμος

Γιάννης Χρονόπουλος

Κωνσταντίνος Α ο Μέγας

Γιάννης Χρονόπουλος

Ιουστινιανός & Βελισάριος

Γιάννης Χρονόπουλος

Ηράκλειος

Χρήστος Αναγνώστου

Ιούλιος Καίσαρας - Αλεξανδρινός Πόλεμος

Χρήστος Αναγνώστου

Ιούλιος Καίσαρας - Ισπανικός Πόλεμος

Χρήστος Αναγνώστου

Ιούλιος Καίσαρας - Αφρικανικός Πόλεμος

Τα Άρθρα μας

Δείτε την αρθρογραφία του Historical Quest σε μια σειρά θεματικών ενοτήτων που καλύπτει χρονικά όλο το φάσμα της ιστορίας. Πρόκειται για ιστορικά άρθρα, μελέτες και κείμενα από συγγραφείς - συνεργάτες του Historical Quest, που αρχικά είχαν δημοσιευτεί στα πλαίσια λειτουργίας του historical-quest.com ως μηνιαίο ηλεκτρονικό συνδρομητικό περιοδικό.
Πλέον ο Εκδοτικός Οίκος Historical Quest "απελευθερώνει" αυτές τις δημοσιεύσεις ώστε να είναι διαθέσιμες προς ανάγνωση σε κάθε επισκέπτη.

 

 

Όλα τα Άρθρα

Τα Cookies μας επιτρέπουν να σας προσφέρουμε μια καλύτερη και ασφαλέστερη εμπειρία κατά τη χρήση του δικτυακού μας τόπου. Συνεχίζοντας την περιήγηση στο Historical Quest αποδέχεστε τη χρήση Cookies. Για περισσότερες πληροφορίες παρακαλούμε διαβάστε τους Όρους Χρήσης & Απορρήτου.