Σύνδεση

Σύνδεση

ΔΟΚΙΜΑΣΤΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ

Παναγία Βλαχερνών. Η Κρίση του Πιλάτου, Ο Χριστός και οι Αρχιερείς (λεπτομέρεια)

Με τα έργα της τέχνης του, το Βυζάντιο άφησε στον κόσμο τη μεγαλοπρεπέστερη και διαρκέστερη κληρονομιά του. Η βυζαντινή τέχνη είναι ο καθαρότερος καθρέπτης όπου φαίνεται η σύνθεση του βυζαντινού πολιτισμού. Εκεί μπορεί να δει κανείς όλα τα στοιχεία, ελληνορωμαϊκά, αραμαϊκά, περσικά, σε ποικίλες αναλογίες, αλλά ενωμένα πάντα σε ένα μίγμα τέλειο, σε κάτι το μοναδικό και πρωτότυπο παρά τις διαφορετικές προελεύσεις. Η τέχνη ήταν κυρίως τέχνη της αυτοκρατορικής Κωνσταντινούπολης και διατήρησε τα θεμελιώδη της χαρακτηριστικά όσο καιρό βασίλευαν οι αυτοκράτορες στο Βόσπορο.

 

Ζωγραφική

Η λατρεία και ιδιαίτερα η λατρεία του αυτοκράτορα, έπρεπε να έχει κάποια μεγαλοπρέπεια. Οι Βυζαντινοί καλλιτέχνες κατόρθωσαν να πετύχουν την απαραίτητη λαμπρότητα με τα υλικά. Οι Βυζαντινοί ζωγράφοι, αντί να ζωγραφίζουν φορητές εικόνες ή τοιχογραφίες με χρώματα, προτιμούσαν να φτιάχνουν ψηφιδωτά. Ακόμα και στις φορητές εικόνες χρησιμοποιούσαν κάμπο χρυσό. Τα αγάλματα τους ήταν από πορφυρίτη και από επιχρυσωμένο ή χρωματιστό χαλκό. Στα υφάσματα, τα μεταξωτά και τα χρυσοΰφαντα, το κυριότερο υλικό ήταν τα χρυσά νήματα. Αυτή η αγάπη για τα πλούσια υλικά εμπόδισε τους Βυζαντινούς να επιδιώξουν την απόδοση του μεγαλείου μόνο με το μέγεθος. Τα υλικά όμως αυτά ήταν πολύ σπάνια και η δαπάνη για την προμήθειά τους πολύ μεγάλη. Όταν δεν είχαν την οικονομική υποστήριξη όλης της Αυτοκρατορίας, όπως τότε που ο Ιουστινιανός έχτισε την Αγία Σοφία, που όπως λέγεται κόστισε 320.000 λίβρες χρυσού, οι βυζαντινοί καλλιτέχνες δεν έκαναν συνήθως έργα μεγάλων διαστάσεων. Και συχνά στα μικρότερα έργα, σε μικρά γλυπτά από στεατίτη ή σε ανάγλυφα από ελεφαντοκόκαλο ή σε πλάκες με μικρογραφίες από σμάλτο, πετύχαινε η τέχνη τους την πιο τέλεια ισορροπία της και ο πλούτος των υλικών ή των χρωμάτων ισοστάθμιζε την απλότητα της γραμμής.

Αρχιτεκτονική

Η αρχιτεκτονική πέτυχε από πολύ νωρίς τη σύνθεσή της και εξελίχτηκε με τρόπο φυσικό στη δική της γραμμή. Τον 4ο αιώνα οι ζωγράφοι και οι γλύπτες δίνουν την εντύπωση σαν να οπισθοδρόμησαν στην τεχνική τους, ενώ η εξέλιξη της τεχνικής των αρχιτεκτόνων είναι σταθερή. Η κυριότερη συμβολή του Βυζαντίου στην αρχιτεκτονική ήταν το μυστήριο της ισορροπίας του θόλου απάνω σε τετράγωνη βάση, βρήκε δηλαδή αυτό ακριβώς που αναζητούσε ο νέος κόσμος. Την εξέλιξη μπορούμε να την παρακολουθήσουμε καλύτερα στην αρχιτεκτονική των εκκλησιών γιατί μόνο εκκλησίες έχουν σωθεί σε μεγάλο βαθμό. Τα μεγάλα κοσμικά οικοδομήματα της Αυτοκρατορίας εξαφανίστηκαν. Για τους πρώτους χριστιανούς μια απλή αίθουσα ήταν αρκετή για τη λατρεία τους. Το εσωτερικό ήταν τόσο απέριττο όπως και το εσωτερικό ενός κλασικού ναού. Σιγά-σιγά όμως, και ιδίως τον 4ο αιώνα, η εκκλησία αντέγραψε το περίπλοκο τελετουργικό του κράτους. Όπως ακριβώς οι νέες δυναστείες των αυτοκρατόρων χρειάζονταν παλάτια με αίθουσες θρόνου, βεστιάρια και με γυναικωνίτη για την αυτοκράτειρα, έτσι και το τελετουργικό της εκκλησίας άρχισε να μην ικανοποιείται πια με το ενιαίο εσωτερικό. Ζητούσε μια διαρρύθμιση πιο πολυσύνθετη. Ένας θόλος τοποθετημένος πάνω από το κέντρο της βασιλικής, θα χώριζε το εσωτερικό, ενώ συγχρόνως θα έδινε την εντύπωση μιας μεγαλύτερης λαμπρότητας. Το πρόβλημα όμως ήταν πως θα στηριζόταν αυτός ο θόλος. Οι αρχιτέκτονες ήξεραν από καιρό να τοποθετούν θόλους σε στρογγυλά οικοδομήματα, όπως το Πάνθεο της Ρώμης, τώρα όμως έπρεπε να τον τοποθετήσουν σε βάση τετράγωνη.

Αγία Σοφία

Η Αγία Σοφία παρέμεινε η κορωνίδα της βυζαντινής αρχιτεκτονικής. Και οι ίδιοι οι Βυζαντινοί έτσι την έβλεπαν και για πολύ καιρό τη χρησιμοποιούσαν σαν πρότυπο. Η βυζαντινή αρχιτεκτονική ωστόσο δεν έμεινε στάσιμη. Σιγά-σιγά αναπτύχθηκε ο σταυρικός τύπος. Σ' αυτόν οι πλάγιες κεραίες είναι υψηλές με καμάρες και η στέγη τους όπως και η στέγη του μεσαίου κλίτους και του ιερού σχηματίζει ένα χαμηλό αέτωμα. Στις γωνίες του σταυρού υπάρχουν χώροι χαμηλότεροι που, στο δυτικό άκρο, αποτελούν πλάγιες πτέρυγες του μεσαίου κλίτους ενώ στο ανατολικό είναι χωρισμένοι για να χρησιμοποιούνται σαν πρόθεση και διακονικό, όπως απαιτεί το τελετουργικό. Ο τύπος αυτός χάρη στην απλότητα και την τέλεια οικοδομική του ισορροπία είναι ίσως ο ωραιότερος της αρχιτεκτονικής.

Η Κασετίνα από την Κωνσταντινούπολη

Βυζαντινά γλυπτά

Τα πιο επιτυχημένα έργα ήταν ανάγλυφα μικρών διαστάσεων, σκαλισμένα σε μέταλλο, σε στεατίτη και ακόμα πιο συχνά σε ελεφαντοκόκαλο. Σε όλη τη βυζαντινή εποχή έφτιαχναν κοσμηματοθήκες και λειψανοθήκες, καλύμματα βιβλίων και λατρευτικά δίπτυχα ή τρίπτυχα από σκαλισμένο ελεφαντοκόκαλο. Μετά τον 11ο αιώνα τα ανάγλυφα σε ελεφαντοκόκαλο παρακμάζουν. Οι γλύπτες δίνουν την εντύπωση σαν να έχουν χάσει και το γούστο τους και την επιδεξιότητα τους. Και πολύ σύντομα, εξαιτίας της φτώχειας της Αυτοκρατορίας, που συνεχώς μεγάλωνε, έγινε πάρα πολύ δύσκολη η προμήθεια αυτού του υλικού που κόστιζε πάρα πολύ. Τα ανάγλυφα από ελεφαντοκόκαλο είχαν διακόσμηση από χρυσό και πολλές φορές ήταν χρωματιστά.

Ψηφιδωτά

Ακόμα και στα ψηφιδωτά, η τέχνη που στην πραγματικότητα διέθετε τους καλύτερους καλλιτέχνες, διατήρησε για πολύ καιρό την πρώτη θέση και απλώς προσαρμοζόταν ελαφρά στις απαιτήσεις της εποχής. Στα οικοδομήματα του 5ου αιώνα όπως το Μαυσωλείο της Γάλλας Πλακιδίας ή η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου της Θεσσαλονίκης, τα θέματα τα έχουν πραγματευθεί με ένα πλούσιο νατουραλιστικό τρόπο. Τα ψηφιδωτά των δαπέδων, που η φύση τους απαιτούσε στη διακόσμηση έναν πιο σχηματοποιημένο τρόπο, ακολούθησαν την ίδια κίνηση. Τα πουλιά και τα δέντρα έμειναν νατουραλιστικά, τα περιέβαλαν όμως σχέδια καθαρά διακοσμητικής μορφής που σιγά-σιγά τα αντικατέστησαν. Τα περισσότερα από τα ψηφιδωτά αυτά βρίσκονται στη Συρία και την Παλαιστίνη και φαίνεται ότι τα έχουν κάνει Αλεξανδρινοί και Αρμένιοι τεχνίτες. Μετά τον 6ο αιώνα τα ψηφιδωτά των δαπέδων είναι σπάνια. Τα δάπεδα τα σκεπάζουν με τολμηρά γεωμετρικά σχέδια από χρωματιστά μάρμαρα.

Εντυπωσιακό εσωτερική ψηφιδωτή διακόσμηση της εκκλησίας Galla Placida, Ραβέννα, 6ος αιώνας

Μικροτεχνία

Η μικροτεχνία στο Βυζάντιο ακολούθησε, όσο της το επέτρεπε η φύση της, τις τάσεις που επικρατούσαν στη ζωγραφική και στα ανάγλυφα. Οι Βυζαντινοί διακρίθηκαν σε όλες τις διακοσμητικές τέχνες. Τους ταίριαζε να δουλεύουν τα πλούσια υλικά, το χρυσό, το σμάλτο ή το μετάξι, γιατί η κλασική τους αυτοκυριαρχία και η τολμηρή θρησκευτική τους απλότητα, έδιναν στο σύνολο όλη του τη διακοσμητική αξία και έκαναν το αντικείμενο πολυτελές χωρίς να το παραφορτώνουν. Τα μεταξωτά και οι χρυσοΰφαντες στόφες και τα υφάσματα τα πορφυρά με τα ποικίλματα τα γεμάτα χρυσά νήματα, είχαν συνήθως σχεδιασμένη μια συμβατική μορφή ή ένα ζώο μέσα σε κύκλο που πλάι του είχε έναν όμοιο κύκλο με τη μορφή αντιμέτωπη.

Επίλογος

Είναι δύσκολο να αποδώσει κανείς δικαιοσύνη στη βυζαντινή τέχνη σε τόσο περιορισμένο χώρο. Παραμελημένη και περιφρονημένη τόσο καιρό, της αποδίδεται επιτέλους τώρα η εκτίμηση που της αξίζει. Ο ζήλος της νεώτερης έρευνας ευρύνει συνεχώς το πεδίο για την κατανόησή της. Τοιχογραφίες άγνωστες ανακαλύφθηκαν, ψηφιδωτά που ήταν πολύ καιρό κρυμμένα κάτω από ασβέστη, ξεσκεπάστηκαν. Ιστορικοί και αισθητικοί συγκεντρώνουν την προσοχή τους στη βυζαντινή τέχνη όσο ποτέ άλλοτε. Σε λίγα χρόνια θα είμαστε σε θέση να εκτιμήσουμε καλύτερα πόσο μεγάλη είναι η οφειλή του κόσμου της ομορφιάς στους καλλιτέχνες του Βυζαντίου.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1) Αικατερίνη Χριστοφιλοπούλου, ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ, Α΄ 324-610, Εκδόσεις Βάνιας, Θεσσαλονίκη, 1996

2) Στήβεν Ράνσιμαν, ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ, Βιβλιοθήκη Ελλήνων και Ξένων συγγραφέων, Εκδόσεις Γαλαξία, Αθήνα, 1969

3) Vasiliev, HISTORY OF BYZANTINE EMPIRE, Βασιλιεφ, ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ 324-1453, Διεθνής Λέσχη βιβλίου


Τα Cookies μας επιτρέπουν να σας προσφέρουμε μια καλύτερη και ασφαλέστερη εμπειρία κατά τη χρήση του δικτυακού μας τόπου. Συνεχίζοντας την περιήγηση στο Historical Quest αποδέχεστε τη χρήση Cookies. Για περισσότερες πληροφορίες παρακαλούμε διαβάστε τους Όρους Χρήσης & Απορρήτου.