Σύνδεση

Σύνδεση

Το Ψαλτήρι των Bonne του Luxembourg, περ. 1348-49

Ο δέκατος τέταρτος αιώνας στην ευρωπαϊκή ιστορία, έμεινε γνωστός για πολλά πράγματα αλλά αυτό που τον σημάδεψε ήταν η εξάπλωση μιας μάστιγας τόσο δυνατής που αφάνισε ένα πολύ μεγάλο μέρος του ευρωπαϊκού πληθυσμού και ανάγκασε ένα ακόμα μέρος να μεταναστεύσει. Επρόκειτο για έναν συνδυασμό της βουβωνικής με την πνευμονική πανώλη, μάστιγα που έμεινε γνωστή στην Ιστορία με μελανά γράμματα, ως «Μαύρος Θάνατος».

Ένα γενοβέζικο καράβι που άραξε στη Σικελία έχοντας επιστρέψει από τη Μαύρη Θάλασσα ήταν η αιτία της εξάπλωσης του μεγαλύτερου θανατικού που είχε γνωρίσει μέχρι τότε η ευρωπαϊκή ήπειρος. Ιταλία, Γαλλία, Κάτω Χώρες, Γερμανία, Αυστρία, Μεγάλη Βρετανία, Σκανδιναβικές χώρες και Ισπανία, πέφτουν θύματα της μάστιγας. Η κακή υγιεινή και ο υποσιτισμός ήταν οι παράγοντες που βοήθησαν στη ραγδαία εξάπλωση της αρρώστιας.

Οι κοινωνικές και οικονομικές αλλαγές που συνέβησαν εκείνη την περίοδο ήταν τεράστιες αλλά ακόμα μεγαλύτερες ήταν οι αλλαγές στην σκέψη των ανθρώπων όλων των κοινωνικών τάξεων. Ο φόβος του θανάτου ήταν πολύ έντονος και ο ίδιος αποτυπωνόταν σε όλες τις μορφές της τέχνης.

Η επίδραση του Μαύρου Θανάτου στην τέχνη ήταν καταλυτική τον Μεσαίωνα

Σε όλη τη διάρκεια του ύστερου Μεσαίωνα, ένα συνηθισμένο θέμα που το χρησιμοποιούσαν σε πολλές περιπτώσεις στη λογοτεχνία και στη ζωγραφική της Δυτικής Ευρώπης, ήταν ο Μακάβριος Χορός. Το θέμα αυτό απέκτησε μεγάλη φήμη και εξαπλώθηκε στις περιοχές που ξεσπούσε η επιδημία.

Η παρουσία του θανάτου ήταν έντονη στις καλλιτεχνικές δημιουργίες σε σημείο να γίνεται εμμονή. Η αποσύνθεση του ανθρώπινου σώματος απεικονιζόταν με ανατριχιαστικές λεπτομέρειες με σκοπό να προκαλούν τη φρίκη. Παλαιότερα στις εκκλησίες και στις σαρκοφάγους υπήρχαν αναπαραστάσεις του ανθρώπινου σώματος εξιδανικευμένου. Αυτό όμως αλλάζει δραματικά και τη θέση αυτών των παραστάσεων παίρνουν πτώματα σε αποσύνθεση και φαγωμένα από σκουλήκια και βατράχους.

Οι Μακάβριοι Χοροί ήταν ζωγραφικά ή χαρακτικά θέματα κυρίως σε εξωτερικούς τοίχους μοναστηριών, σε οικογενειακούς τάφους, σε χώρους που τοποθετούνταν σκελετοί ή στο εσωτερικό μερικών εκκλησιών.

Οι τοιχογραφίες, συνήθως, απεικόνιζαν ένα αποστεωμένο πτώμα ή σκελετό μαζί με έναν εκπρόσωπο από μια κοινωνική τάξη. Ο αριθμός των χαρακτήρων ποικίλει κάθε φορά. Υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες ο Μακάβριος Χορός μοιάζει με πανηγύρι. Τριγύρω από την κεντρική αναπαράσταση υπάρχουν μορφές του Θανάτου που μιλάει στο θύμα άλλοτε με άσχημο τρόπο και άλλοτε με κοροϊδευτικό. Το θύμα συνήθως παρουσιάζεται να κλαίει και να εκλιπαρεί για έλεος.

Χαρακτηριστικό είναι ότι ο Θάνατος παρουσιάζεται να αδιαφορεί για την κοινωνική θέση των θυμάτων. Δεν έχει σημασία αν το θύμα είναι βασιλιάς, ανώτερο μέλος της εκκλησιαστικής ιεραρχίας, ιππότης, έμπορος ή φτωχός. Δεν έχει σημασία αν είναι νέος ή γέρος, άντρας ή γυναίκα, ακόμα και παιδί. Ο Θάνατος δεν ξεχωρίζει κανέναν και είναι αναπόφευκτος. Για να ολοκληρωθεί η εικόνα του, πολλές φορές, κρατάει και κάποιο μουσικό όργανο, κίνηση που έχει συμβολική σημασία, αφού το μουσικό όργανο αυτό «ξυπνά» τον πειρασμό και δείχνει τη διαβολικότητα της μουσικής. Άλλωστε, υπήρχε και ο μύθος των μυθικών Σειρίνων που με την υπέροχη μουσική τους παρέσυραν σε θάνατο χιλιάδες ναυτικούς.

Μια χαρακτηριστική εικόνα την περίοδο του ξεσπάσματος του Μαύρου Θανάτου, έχουμε στο Psalter of Bonne of Luxembourg (περ. 1348-49). Σε αυτό το ψαλτήριο έχουμε την απεικόνιση της αλληγορίας για την εφήμερη ζωή που εμφανίζεται για πρώτη φορά στη γαλλική λογοτεχνία του δεκάτου τρίτου αιώνα αλλά γίνεται ευρύτερα γνωστή τον δέκατο τέταρτο αιώνα.

Αυτή η αλληγορία μιλάει για τρεις αριστοκράτες που συνήθως απεικονίζονταν ως νέοι άντρες και οι οποίοι αποφασίζουν να πάνε για κυνήγι. Στο δρόμο τους βρίσκουν ένα νεκροταφείο στο οποίο και σταματούν. Εκεί συναντούν τρία πτώματα, τα οποία αρχίζουν να μιλούν με τους αριστοκράτες και να τους επιπλήττουν για τον επιφανειακό τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουν τη ζωή. Τους μιλούν για το αναπόφευκτο του θανάτου και την αναγκαιότητα να αποφευχθεί η αιώνια καταδίκη γιατί ισχύει το ρητό «Ότι είσαι, θα γίνεις».

Μακάβριος Χορός - Σκελετοί που παίζουν μουσική, 1486 Μακάβριος Χορός - Ο γιατρός και ο εραστής, 1486

Ένα άλλο από τα πιο διάσημα παραδείγματα απεικόνισης Μακάβριων Χορών είναι ένα βιβλίο που δημοσιεύτηκε το 1485 από έναν τυπογράφο από το Παρίσι, τον Guyot Marchant.

Μελετώντας το τέλος της μεσαιωνική περιόδου υπό το πρίσμα του ξεσπάσματος του Μαύρου Θανάτου, βλέπουμε το φόβο του θανάτου να είναι παρών σε ολόκληρη τη ζωή των ανθρώπων ανεξάρτητα το κοινωνικό status τους, του φύλου και της ηλικίας τους. Αυτός ο φόβος διαποτίζει το εκκλησιαστικό κήρυγμα και όλες τις μορφές της τέχνης. Πρόκειται για μια πολύ δύσκολη περίοδο στην ιστορία της τέχνης, αφού δε φαίνεται να υπάρχει μεγάλη ευρηματικότητα και παρατηρείται μια επανάληψη στις παλαιότερες μορφές του γοτθικού ρυθμού.

Σε αυτές τις «σκοτεινές» στιγμές της Ιστορίας, παρατηρούνται τα πρώτα σημάδια για μια αλλαγή που θα βγάλει την τέχνη από τα σκοτεινά μονοπάτια και θα την οδηγήσει στην Αναγέννηση.

Στη λογοτεχνία, ο Πετράρχης και ο Βοκκάκιος που είναι μάρτυρες της πανώλης τη στιγμή που συγκλόνιζε τη Φλωρεντία, μελετούν τους αρχαίους συγγραφείς και η κλασική παιδεία κάνει την επανεμφάνισή της ανοίγοντας την πόρτα στην Αναγέννηση. Ο Βοκκάκιος, μάλιστα, εκείνη την περίοδο γράφει το κλασικό έργο, το «Δεκαήμερο», στο οποίο εμπεριέχονται εκατό διηγήματα γύρω από τον έρωτα και το σεξ, τα οποία αφηγείται μια ομάδα νέων ανδρών και γυναικών που βρίσκονται κλεισμένοι σε μια βίλλα έξω από την Φλωρεντία στην οποία έχουν καταφύγει για να γλιτώσουν από την επιδημία της πανώλης. Πρόκειται για ένα αριστούργημα της παγκόσμιας λογοτεχνίας αφού είναι η πρώτη φορά που παρουσιάζεται ένα έργο στο οποίο δεν καταστέλλονται οι ανθρώπινες ορέξεις και οι άνθρωποι της εκκλησιαστικής ιεραρχίες παρουσιάζονται ως απλοί άνθρωποι που πέφτουν θύματα των παθών τους.

Κλείνοντας, διαπιστώνουμε ότι ο δέκατος τέταρτος αιώνας ήταν γεμάτος με αντιφάσεις. Εκατομμύρια άνθρωποι πέθαναν από τη μάστιγα του Μαύρου Θανάτου και την ίδια στιγμή η επιδημία αυτή άλλαξε εκτός από την καθημερινότητα και την σκέψη του ανθρώπου. Το πνεύμα και η διανόηση πέρασαν μια σαφή κρίση, αλλά μέσα από αυτή δυνάμωσαν και οδήγησαν τον κόσμο σε μια νέα περίοδο.


Εικόνα από ένα αντίγραφο του Δεκαήμερου, περ. 1492

Βιβλιογραφία:

1) E. Burns, ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ: ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΝΕΩΤΕΡΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ, τ. 1, Θεσσαλονίκη. 1983

2) S. Berstein & P. Milza, ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ: ΑΠΟ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ ΣΤΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΑ ΚΡΑΤΗ 5ος-18ος ΑΙΩΝΑΣ, τ. 1, Αθήνα, 1997

3) Johan P. Mackenbach, SOCIAL INEQUALITY AND DEATH AS ILLUSTRATED IN LATE-MEDIEVAL DEATH DANCES στο PUBLIC HEALTH THEN AND NOW, September 1995, Vol. 85, No 9

της Μαρίας Γεωργοπούλου, ιστορικού


Τα Cookies μας επιτρέπουν να σας προσφέρουμε μια καλύτερη και ασφαλέστερη εμπειρία κατά τη χρήση του δικτυακού μας τόπου. Συνεχίζοντας την περιήγηση στο Historical Quest αποδέχεστε τη χρήση Cookies. Για περισσότερες πληροφορίες παρακαλούμε διαβάστε τους Όρους Χρήσης & Απορρήτου.