Σύνδεση

Σύνδεση

Θρησκευτικά μεσαιωνικά βιβλία

Μετά την πτώση του δυτικού τμήματος της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας τον πέμπτο αιώνα, η παραγωγή χειρογράφων σημείωσε μεγάλη κάμψη και περιορίστηκε στα μοναστήρια. Τα βιβλία που γράφονταν, από την αρχή της μεσαιωνικής περιόδου, χρησιμοποιούσαν τη λατινική γλώσσα, αφού ένωνε τους κατοίκους της ευρωπαϊκής ηπείρου που μοιράζονταν την ίδια θρησκεία.

Στη μεσαιωνική Ευρώπη του όγδοου αιώνα, η σημασία των βιβλίων ήταν μεγάλη. Η χριστιανική θρησκεία, έχει χαρακτηριστεί ως «θρησκεία του βιβλίου» αφού ο ίδιος ο Θεός απεικονίζεται σχεδόν πάντα με ένα βιβλίο στο χέρι σε αντίθεση με τους θεούς της αρχαιότητας. Εκείνοι που είχαν σχεδόν αποκλειστικά πρόσβαση σε αυτά, αρχικά, ήταν οι μοναχοί, εξαιτίας της επιθυμίας του Καρλομάγνου να επιτευχθεί η μόρφωση του κλήρου, αφού με αυτόν τον τρόπο θα ήταν πιο εύκολο να γίνει εκχριστιανισμός ολόκληρης της Ευρώπης.

Psalter of Bonne of Luxembourg, περ. 1348-49

Για την ακρίβεια, ήταν επιτακτική η ανάγκη της ύπαρξης σωστών βιβλίων, σε μια εποχή που εδραιώνεται η δύναμη της Εκκλησίας. Στα μοναστήρια που υπήρχαν, οι μοναχοί εκπαιδεύονταν για να αντιγράφουν καλλιγραφικά, βιβλικά και άλλα κείμενα, προσθέτοντας και εικονογραφήσεις. Αυτή η εύνοια του Καρλομάγνου για την πολιτιστική αναβίωση συνέβαλε στη μελλοντική ανάπτυξη της δυτικής γραφής και είχε μεγάλο αντίκτυπο στην Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία για πολλούς αιώνες.

Στο πρώτο μισό της μεσαιωνικής περιόδου, η αντιγραφή των βιβλίων και η διακόσμηση τους ήταν καθοδηγούμενη από τους ανώτερους κοσμικούς και εκκλησιαστικούς αξιωματούχους. Τα μεγαλύτερα μοναστήρια παρήγαγαν χειρόγραφα για δική τους και όχι μόνο χρήση, με αποτέλεσμα την αύξηση του αριθμού των χειρογράφων. Σπουδαία παραγωγή έχουμε τόσο στην ηπειρωτική Ευρώπη όσο και στη Μεγάλη Βρετανία και την Ιρλανδία, με τα μοναστήρια της τελευταίας να φημίζονται για το σπουδαίο έργο τους στην εικονογράφηση.

Τα βιβλία που γράφτηκαν το Μεσαίωνα, συνηθίζεται να ταξινομούνται σύμφωνα με το περιεχόμενό τους σε θρησκευτικά και σε κοσμικά. Αυτό που θα πρέπει να κατανοήσει κάποιος που ενδιαφέρεται να ασχοληθεί με τα βιβλία αυτής της περιόδου, είναι πως τα όρια μεταξύ των δύο κατηγοριών είναι δυσδιάκριτα, τουλάχιστον μέχρι τον ύστερο Μεσαίωνα. Είναι συχνό φαινόμενο, να συναντάμε αρκετά που παρουσιάζουν ιστορικά γεγονότα ειπωμένα υπό θρησκευτικό πρίσμα, εκφράζοντας δηλαδή, τη χριστιανική άποψη για τον κόσμο.

Θρησκευτικά μεσαιωνικά βιβλία

Διαχωρισμός υπάρχει και στα θρησκευτικά βιβλία, αφού υπάρχουν τα λειτουργικά, εκείνα που χρησιμοποιούνταν από τους ιερωμένους κατά τη διάρκεια της θείας λειτουργίας, αλλά και τα βιβλία προσευχών, που βρίσκονταν στην κατοχή τόσο των κληρικών όσο και των λαϊκών και χρησίμευαν για τις ιδιωτικές στιγμές προσευχής.

Η Παλαιά Διαθήκη, που εμπεριέχει την υποσχόμενη από το Θεό σωτηρία που βρίσκει την εκπλήρωσή της στην Καινή Διαθήκη μέσα από τη ζωή, το έργο και το θάνατο του Ιησού αλλά και η δεύτερη, με τα ευαγγέλια των τεσσάρων Ευαγγελιστών, τις επιστολές του Παύλου και την Αποκάλυψη του Ιωάννη, αποτελούν τη Βίβλο, το βιβλίο που κατείχε την πιο σημαντική θέση μεταξύ των θρησκευτικών λειτουργικών βιβλίων.

Συλλογές από εκατόν πενήντα ψαλμούς, εκ των οποίων τουλάχιστον οι μισοί αποδίδονται στον Δαυίδ, αποτελούν τα ψαλτήρια, βιβλία που ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένα τόσο στους κληρικούς όσο και σε πλούσιους λαϊκούς. Συχνά, χρησιμοποιούνταν ως αναγνωστικά, αφού πολλοί μάθαιναν να διαβάζουν μέσα από αυτά και, μάλιστα, τα προτιμούσαν περισσότερο οι γυναίκες. Επίσης, επρόκειτο για πολύ σημαντικά έργα, αφού η απόδοση των Ψαλμών, δημιούργησε ένα κεντρικό κομμάτι της λειτουργίας από τα πρώτα χρόνια.

Ολοσέλιδη μινιατούρα του Ευαγγελιστή Λουκά - εξώφυλλο του Ευαγγελίου του Αγίου Λουκά στα Ευαγγέλια του Αγίου Αυγουστίνου (Cmabridge, Corpus Christi College MS 286)

 

Τα πιο σημαντικά και ευσεβή από τα λειτουργικά βιβλία ήταν τα Ευαγγέλια. Αυτά, περιείχαν ολοκληρωμένα τα κείμενα του Ματθαίου, Μάρκου, Λουκά και Ιωάννη, που χρησιμοποιούσε η Εκκλησία στις λειτουργίες της αλλά και η Αποκάλυψη του Ιωάννη, η οποία διαβαζόταν δυνατά στα μοναστήρια. Συνηθιζόταν να τοποθετούνται σε ένα θρόνο για να φανεί η σπουδαιότητά τους, όταν γινόταν κάποιο οικονομικό συμβούλιο, μεταφέρονταν στις λιτανείες και, πολλές φορές, τα χρησιμοποιούσαν για τους όρκους.

Ένα παράδειγμα, που μας δείχνει πόσο σημαντικά ήταν και παραμένουν για τη δυτική Εκκλησία τα Ευαγγέλια, μας δίνει το διάσημο βιβλίο των Kells. Πρόκειται για ένα εξαιρετικό χειρόγραφο, πλούσια διακοσμημένο, το οποίο χρονολογείται στα τέλη του ογδόου με αρχές του ενάτου αιώνα, και περιέχει τα τέσσερα Ευαγγέλια στα λατινικά, με ένα μέρος του ευαγγελίου του Ιωάννη να λείπει. Η εξαιρετική του διακόσμηση, μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι δε φτιάχτηκε για να εξυπηρετήσει εκπαιδευτικούς σκοπούς, αλλά τελετουργικούς.

Το βιβλίο των Kells, (folio 292r), περί το 800 μ.Χ., εδώ το πλούσια διακοσμημένο κείμενο που ανοίγει το Ευαγγέλιο του Ιωάννη

Στο σημείο αυτό, πρέπει να επισημάνουμε, ότι δεν είναι απλό να γράψεις μια λίστα με τα θρησκευτικά βιβλία της μεσαιωνικής περιόδου. Προφανώς, αυτά που αναφέρθηκαν παραπάνω, είναι τα πιο χαρακτηριστικά, αλλά υπάρχουν πολλά ακόμα με παρόμοιο περιεχόμενο, τα οποία όμως εξυπηρετούν διαφορετικούς σκοπούς. Παραδείγματος χάρη, τα ιερά λειτουργικά βιβλία, βρίσκονταν στην κατοχή των ιερέων και περιείχαν τις προσευχές που διαβάζονταν στα μυστήρια, καθώς και εκείνα που περιείχαν τα κείμενα που διαβάζονταν στις μεγάλες γιορτές (Χριστούγεννα, Πάσχα κτλ.).

Διαδεδομένα ήταν και τα λεγόμενα βιβλία των Ωρών (books of Hours). Συνήθως, αυτά άνηκαν σε λαϊκούς, οι οποίοι επιθυμούσαν να ενσωματώσουν στην καθημερινή τους ζωή, κάποια στοιχεία από τη μοναστική ζωή. Γραμμένα συνήθως στα λατινικά, αν και συναντάμε και κάποια γραμμένα σε άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες, περιέχουν διάφορα θρησκευτικά κείμενα.

Έχουν ένα ημερολόγιο των εορτών της Εκκλησίας, αποσπάσματα από τα τέσσερα ευαγγέλια, μια λειτουργική αφιέρωση στην Παρθένο Μαρία, ψαλμούς, προσευχή επίκλησης στην Αγία Τριάδα, την Παρθένο, τους αγγέλους, τους μάρτυρες και τους Αγίους της Εκκλησίας και μια προσευχή για εκείνους που έχουν πεθάνει. Με το πέρασμα των χρόνων, αυτά τα βιβλία, διαμορφώνονταν και πολλές φορές πρόσθεταν και άλλα κομμάτια.

Σελίδα από το βιβλίο των Ωρών horae beatae mariae virginis

Στα παραπάνω θρησκευτικά βιβλία, πρέπει να προστεθούν και όλα εκείνα που εμπεριέχουν συλλογές τελετών, μαρτυρολογίες, θρύλους. Όλα τα βιβλία που έχουν αναφερθεί, είναι χειρόγραφα και περίτεχνα διακοσμημένα. Επειδή είναι θρησκευτικά είναι στολισμένα με πολύτιμα υλικά, όπως χρυσό, ασήμι και ελεφαντόδοντο και είναι γεμάτα με χριστιανικά διακοσμητικά σύμβολα. Η σπουδαιότητά τους, στα πρώιμα μεσαιωνικά χρόνια, φαίνεται και από περιπτώσεις βιβλίων που φυλάσσονταν σε προστατευτικές θήκες, αν και είναι λίγα.

Κλείνοντας, παρατηρούμε ότι από τα χρόνια του Καρλομάγνου και έπειτα η αντιγραφή και η εικονογράφηση θρησκευτικών βιβλίων εξαπλώνεται και με αυτή ασχολούνται όχι μόνο οι κληρικοί και οι άνθρωποι της Εκκλησίας αλλά και οι κοσμικοί που γίνονται χρηματοδότες των δημιουργιών αυτών. Έτσι, η ανάγνωση των θρησκευτικών κείμενων και προσευχών, γίνεται τόσο για τη σωτηρία της ψυχής των μοναχών, όσο και για την εκπαίδευση των λαϊκών.

O Δαυϊδ και η Βηθσαβέε, λεπτομέρεια από ένα μεσαιωνικό βιβλίο των Ωρών

Βιβλιογραφία:

1) Ingo F. Walther & Norbert Wolf, Masterpieces of Illumination: The world's most beautiful illuminated manuscripts from 400 to 1600, Koln, 2005

2) John Beckwith, Early Medieval Art, London, 2001

3) David Nicholas, Η εξέλιξη του μεσαιωνικού κόσμου. Κοινωνία, διακυβέρνηση και σκέψη στην Ευρώπη 312-1500, Αθήνα, 2005

 

της Μαρίας Γεωργοπούλου, Ιστορικού


Τα Cookies μας επιτρέπουν να σας προσφέρουμε μια καλύτερη και ασφαλέστερη εμπειρία κατά τη χρήση του δικτυακού μας τόπου. Συνεχίζοντας την περιήγηση στο Historical Quest αποδέχεστε τη χρήση Cookies. Για περισσότερες πληροφορίες παρακαλούμε διαβάστε τους Όρους Χρήσης & Απορρήτου.