Σύνδεση

Σύνδεση

οι ψυχικές διαταραχές στην ύστερη αρχαιότητα

Το δεύτερο μεταχριστιανικό αιώνα παρατηρούμε μια έξαρση του ενδιαφέροντος για τις ψυχικές διαταραχές που είναι απόλυτα συμβατή, εντάσσεται και αντανακλά το γενικότερο κλίμα που επικρατούσε στην ύστερη αρχαιότητα της ενασχόλησης με την απόκλιση από το φυσιολογικό, το αναμενόμενο και το καθιερωμένο και που εντοπίζουμε με ευκολία σε ιστορικά, λογοτεχνικά και ιατρικά συγγράμματα.

 

Οι Επιστολές του ψευδο-Ιπποκράτη συντάχθηκαν το 2ο μεταχριστιανικό αιώνα για να πραγματευθεί ο ανώνυμος συντάκτης τους, επικαλούμενος το κύρος του Ιπποκράτη (460-370 π.Χ.), τις ψυχικές διαταραχές (αλλά και για να προωθήσει επανειλημμένα την άποψη ότι αιτία όλων των ανθρώπινων δεινών είναι η φιλαργυρία).1 Στις επιστολές συναντάμε πολλούς όρους που αποδίδουν αυτό που εμείς σήμερα θα αποκαλούσαμε ψυχική διαταραχή. Το λεξιλόγιο είναι ιδιαίτερα πλούσιο, μανία είναι ο πιο συνηθισμένος όρος, αλλά και: άνοια, αποπληξία διανοίας και ηλιθιότητα, ασυλλόγιστη διάνοια, βλάβη φρενών, εκφρόνησις και υπερφρόνησις, παρακοπή, παράκρουση, οιστρομανία και φθορά λογισμού. Οι Αβδηρίτες καλούν τον διασημότερο ιατρό της εποχής τον Ιπποκράτη για να θεραπεύσει το φιλόσοφο Δημόκριτο (επίσης 460-370 π.Χ.) από το ακατάπαυστο και φαινομενικά αναίτιο γέλιο που τον έχει συνεπάρει και του υπόσχονται δέκα τάλαντα που ο Ιπποκράτης περιφρονεί.Ο Δημόκριτος θεωρείται από τους συγχρόνους του ψυχικά διαταραγμένος όχι μόνο εξαιτίας του άκαιρου και ακατάσχετου γέλωτα, ου παεύται γελων επ παντι πρήγματι3 αλλά ταυτόχρονα επειδή αρέσκεται να ζει μόνος, δια το φιλέρημον,4 και πάσχει από αϋπνία.5 Ο Ιπποκράτης παρουσιάζεται στις επιστολές να λέει ότι η κοινωνία σαστίζει με το υπερβάλλον, το πλεονάζον.6 Και να είναι εκ των προτέρων βέβαιος ότι οι συντοπίτες τού Δημόκριτου έχουν κάνει λάθος διάγνωση. Την πεποίθηση αυτή του Ιπποκράτη ενίσχυσε και η εμφάνιση του θεού Ασκληπιού σε όνειρο. Στην Επιστολή 15 περιγράφεται πως ο Ασκληπιός εμφανίστηκε στο όνειρο του Ιπποκράτη, με άλλη μορφή από αυτή που απεικονίζεται στην τέχνη, και του έτεινε το χέρι και τον διαβεβαίωσε ότι ο Δημόκριτος δεν είναι ψυχικά διαταραγμένος. Ταυτόχρονα ο Ιπποκράτης εμφανίζεται να ομολογεί ότι πιστεύει στην προφητική δύναμη των ονείρων, ουκ απογινώσκω τα ονείρατα, καθώς η ιατρική και η μαντική είναι συγγενείς τέχνες και έχουν και οι δύο πατέρα τον Απόλλωνα. Ήταν άλλωστε γνωστό στους αναγνώστες ότι πατέρας του Ασκληπιού ήταν ο Απόλλωνας.

Οι Επιστολές του Ιπποκράτη & οι ψυχικές διαταραχές στην ύστερη αρχαιότητα

Στην Επιστολή 17 ο Ιπποκράτης επισκέπτεται τον Δημόκριτο και τον βλέπει να φορά ένα φτωχικό χιτώνα, να είναι μόνος, ξυπόλυτος, καθισμένος σε ένα άβολο και μικρό βράχο, κάτωχρο και λιπόσαρκο, με απεριποίητα γένια, και γύρω του να υπάρχουν σωροί από βιβλία και νεκρά ζώα, που όπως θα φανεί στη συνέχεια προόριζε για ανατομία, και να γράφει κάτι ενθουσιωδως και μεθ' ορμης. Όταν ο Ιπποκράτης ρωτά να μάθει τι κάνει, ο Δημόκριτος αποκρίνεται ότι γράφει ένα σύγγραμμα περί μανίας, τι είναι, πώς προσβάλλει τους ανθρώπους και πώς κατευνάζεται. Του εξηγεί ότι ο λόγος που ανατέμνει τα ζώα δεν είναι επειδή τρέφει μίσος για αυτά, αλλά επειδή αναζητά τη θέση και τη φύση της χολής καθώς το πλεόνασμά της, όπως άλλωστε γνωρίζει και ο αξιότιμος συνομιλητής του, είναι η αιτία των ψυχικών διαταραχών. Τέλος, ο Δημόκριτος διευκρινίζει ότι θεωρεί φαιδρό το ότι οι άνθρωποι δίνουν σημασία στα ασήμαντα και είναι φιλάργυροι ενώ στην πραγματικότητα η τύχη είναι ευμετάβλητη και κανείς δεν ορίζει τα αγαθά του μετά θάνατον. Ο Ιπποκράτης τον αποχαιρετά και παραδέχεται ότι ο Δημόκριτος έχει συλλάβει την αλήθεια της ανθρώπινης υπόστασης και είναι ο μόνος ικανός να σωφρονίσει τους ανθρώπους.

Στις επιστολές διατυπώνονται οι απόψεις ότι τα νοσήματα της ψυχής είναι φαντασίες του λογισμού και θεραπεύονται με την αρετή,7 οι σοφοί και οι ψυχικά διαταραγμένοι (μανέντες) παρουσιάζουν πολλές ομοιότητες στη συμπεριφορά8 και ο Δημόκριτος οδηγήθηκε στην παρεκκλίνουσα συμπεριφορά από την υπερβολική φιλοσοφία,9 οι ψυχικές διαταραχές θεραπεύονται με βότανα και ιδιαίτερα ελλέβορο10 (Το helleborus cyclophyllus είναι ευρύτερα γνωστό στην Ελλάδα ως σκάρφι, κάρπη, καρπί. Είναι ένα δηλητηριώδες φυτό που φυτρώνει στα ορεινά και ανήκει στην ίδια οικογένεια με τις ανεμώνες. Δινόταν σε μικρές ποσότητες στους ψυχικά ασθενείς μέχρι το 19ο αιώνα και σήμερα χρησιμοποιείται κυρίως στην ομοιοπαθητική) και τέλος μεταφέρεται η συνηθισμένη νουθεσία της εποχής που συναντάμε σε πάμπολλες πηγές της ύστερης αρχαιότητας, ότι το ιδανικό είναι οι άνθρωποι να αποφεύγουν το υπέρμετρο γέλιο όπως και την υπέρμετρη κατήφεια.11 Εθνικοί και χριστιανοί μοιράζονταν στην ύστερη αρχαιότητα τον έντονο φόβο των αρνητικών επιπτώσεων του γέλιου.12

Οι Επιστολές του Ιπποκράτη & οι ψυχικές διαταραχές στην ύστερη αρχαιότητα

Η παράδοση που συνέδεε τον Ιπποκράτη με τη μελέτη των ψυχικών παθήσεων και την πραγματοποίηση πειραμάτων ανατομίας φαίνεται ότι βασιζόταν στην πραγματικότητα. Οι ψυχικές διαταραχές είχαν κεντρίσει το ζωηρό ενδιαφέρον του Ιπποκράτη ο οποίος μάλιστα πραγματοποιούσε συστηματικά ανατομικές μελέτες με σκοπό την κατανόηση των εγκεφαλικών λειτουργιών και δυσλειτουργιών. Είναι σκόπιμο να αναφερθούμε ενδεικτικά στην ιπποκρατική πραγματεία Περί της ιερής νόσου που συντάχθηκε το 400 π.Χ. και αποτελεί ένα από τα εξήντα έργα της ιπποκρατικής συλλογής (η οποία συγκροτήθηκε σε ενιαίο σώμα στην Αλεξάνδρεια γύρω στο 280 π.Χ.). Είμαστε σχετικά βέβαιοι ότι ο συντάκτης της υπήρξε πράγματι ο Ιπποκράτης, μια πολύτιμη βεβαιότητα που δεν έχουμε για την πλειονότητα των έργων της συλλογής.13 Η κύρια επιδίωξη του Ιπποκράτη στη συγκεκριμένη πραγματεία ήταν να καταρρίψει την ευρέως διαδεδομένη στην αρχαιότητα αντίληψη ότι οι ψυχικές διαταραχές και η επιληψία είναι μυστηριώδεις ασθένειες που οι θεοί στέλνουν στους ανθρώπους για να τους εκδικηθούν. Η ιδέα της μη-θεϊκής προέλευσης των ψυχικών ασθενειών ήταν άκρως επαναστατική και δεν βρήκε την αναμενόμενη απήχηση και παρέμεινε περιθωριακή μέχρι πρόσφατα.14

 

Σημειώσεις

1. Επιστολή 11 και 16 και 17.

2. Επιστολή 16. Την ίδια αδιαφορία συναντάμε και στο ιπποκρατικό έργο Παραγγελίαι 4.

3. Επιστολή 14.

4. Επιστολή 12.

5. Επιστολή 10.

6. Επιστολή 13.

7. Επιστολή 11.

8. Επιστολή 12.

9. Επιστολή 17.

10.Επιστολή 16. Βλ. επίσης Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, Φυσική Ιστορία 25.21, Πετρώνιος, Σατυρικόν 88 και Kurt Pollak, Η ιατρική στην αρχαιότητα, μετ. Αιμ. Δ. Μαυρουδής, εκδ. Παπαδήμα, Αθήνα, 2005, σ. 59.

11.Επιστολή 14.

12.Βλ. για παράδειγμα Κλήμης Αλεξανρεύς, Παιδαγωγός 2.5 και 7.

13.Ο Γαληνός είχε πλήρη επίγνωση ότι στην εποχή του κυκλοφορούσαν πάμπολλα νόθα έργα του Ιπποκράτη, βλ. Γαληνός, Περί μαρασμού 7, 676, Kühn και Περί δυσπνοίας Β΄ 7, 854, Kühn και Περί δυσπνοίας Γ΄ 7, 891 και 959, Kühn. Ο Γαληνός θεωρούσε μόνο 13 πραγματείες του Ιπποκράτη γνήσιες, βλ. Kurt Pollak, Η ιατρική στην αρχαιότητα, μετ. Α. Δ. Μαυρουδής, εκδ. Δ. Ν. Παπαδήμα, Αθήνα 2005, σ. 148-149.

14.Ο Πλάτωνας στον Τίμαιο 85ΑΒ δηλώνει ότι δεν συμμεριζόταν την ιδέα του υπερφυσικού χαρακτήρα της επιληψίας, ωστόσο υπερασπιζόταν την χρήση του όρου ιερά νόσος εξηγώντας ότι η ασθένεια προσβάλλει το ιερότερο μέρος του ανθρώπου, το κεφάλι.

Το φυτό ελλέβορο

Βιβλιογραφία

1) Iosif D., "I saw Satan fall like lightning from heaven. Illness as Demon Possession in the World of the First Christian Ascetics and Monks", Mental Health, Religion and Culture, Routledge Journals, 3 Μαρτίου 2010,
2) Ιωσήφ Δ., «Οι ψυχικές παθήσεις στα αρχαία ελληνικά μυθιστορήματα», Αρχαιολογία και Τέχνες 118, 2010, σ. 53-57.
3) Pollak Kurt, Η ιατρική στην αρχαιότητα, μετ. Α. Δ. Μαυρουδής, εκδ. Δ. Ν. Παπαδήμα, Αθήνα 2005, σ. 148-149.


Τα Cookies μας επιτρέπουν να σας προσφέρουμε μια καλύτερη και ασφαλέστερη εμπειρία κατά τη χρήση του δικτυακού μας τόπου. Συνεχίζοντας την περιήγηση στο Historical Quest αποδέχεστε τη χρήση Cookies. Για περισσότερες πληροφορίες παρακαλούμε διαβάστε τους Όρους Χρήσης & Απορρήτου.